લિઙ્ગપુરાણમ્

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સંધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે જ્યોત્સ્ના સંધ્યા અહશ્ચૈવ સત્ત્વમાત્રાત્મકં ત્રયમ્

તુરંત રાત્રિ, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મી; જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ એ ત્રણેય માત્ર સત્વગુણથી બનેલા છે.

તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માન્નિશાત્મિકા તસ્માદ્દેવા દિવાતન્વા તુષ્ટ્યા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ

રાત્રિ આખી તમોગુણથી બનેલી છે, એટલે એ અંધકારરૂપ છે; તેથી દેવતાઓ દિવસની રૂપમાંથી, સંતોષથી, તેના મુખમાંથી જન્મ્યા.

યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન વૈ દિવા તન્વા યયાસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃજત્પ્રભુઃ

કેમ કે તેઓ દિવસમાં જન્મ્યા છે, એટલે દિવસમાં શક્તિશાળી છે; એ રૂપથી પ્રભુએ રાત્રિ સમયે પોતાના પેટમાંથી અસુરોનું સર્જન કર્યું.

પ્રાણેભ્યો નિશિજન્માનો બલિનો નિશિ તેન તે એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ

જે રાત્રિમાં પ્રાણોથી જન્મેલા છે, તેઓ રાત્રિમાં શક્તિશાળી છે; આવનારા સમયમાં દેવતાઓ અને અસુરો સાથે એ જ રહેશે.

પિતૄણાં માનવાનાં ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

પિતૃઓ અને મનુષ્યો માટે, ગયા અને આવનારા બધા મન્વંતરોમાં, આ બધું જ કારણ બને છે.

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સંધ્યા ચત્વાર્યંભાંસિ તાનિ વૈ ભાન્તિ યસ્માત્ તતો ઽંભાંસિ શબ્દો ઽયં સુમનીષિભિઃ

જ્યોત્સ્ના, રાત્રિ, દિવસ અને સંધ્યા—આ ચારને 'અંભાંસી' કહેવામાં આવે છે; કેમ કે એ ચમકે છે, તેથી વિદ્વાનો એ નામ આપે છે.

ભાતિર્દીપ્તૌ નિગદિતઃ પુનશ્ચાથ પ્રજાપતિઃ સો ઽમ્ભાંસ્યેતાનિ સૃષ્ટ્વા તુ દેવમાનુષદાનવાન્

'ભાતિ' શબ્દનો અર્થ તેજથી ચમકવું એવો થાય છે; પછી પ્રજાપતિએ આ અંભાંસી સર્જ્યા પછી દેવ, માનવ અને દાનવોનું સર્જન કર્યું.

પિતૄંશ્ચૈવ સૃજત્તન્વા આત્મના વિવિધાન્પુનઃ તામુત્સૃજ્ય તનું જ્યોત્સ્નાં તતો ઽન્યાં પ્રાપ્ય સ પ્રભુઃ

પ્રભુએ પોતાની રૂપથી પિતૃઓ અને ફરીથી અનેક જાતિઓનું સર્જન કર્યું; પછી એ જ્યોત્સ્ના રૂપ ત્યજી, બીજું રૂપ ધારણ કર્યું.

મૂર્તિં તમોરજઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યપૂજયત્ અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટાંસ્ તતો ઽન્યાન્ સો ઽસૃજત્ પ્રભુઃ

પ્રભુએ ફરીથી તમોગુણ અને રજોગુણથી ભરેલી, અંધકારમાં ભૂખથી પીડાતી એક રૂપને માન આપી; પછી બીજા જીવોની રચના કરી.

તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનો અંભાંસ્યાદાતુમ્ ઉદ્યતાઃ અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તસ્તુ તેષુ યે

પ્રભુએ જે જીવોને ભૂખથી ભરેલા સર્જ્યા, તેઓ અંભાંસી પકડવા ઉત્સુક હતા; એમાં જે કહેતા કે 'અંભાંસીનું રક્ષણ કરીએ,'

રાક્ષસા નામ તે યસ્માત્ ક્ષુધાવિષ્ટા નિશાચરાઃ યે ઽબ્રુવન્ યક્ષમો ઽમ્ભાંસિ તેષાં હૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્

તેમને રાક્ષસો કહેવામાં આવે છે, કેમ કે તેઓ ભૂખથી પીડાઈ રાત્રે ફરતા; અને જેમણે કહ્યું 'અંભાંસીનો આનંદ માણીએ,' તેઓ પરસ્પર આનંદિત થયા.

તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકા ગૂઢકર્મણા રક્ષેતિ પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાષ્યતે

એ કાર્યથી તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક કહેવાયા, કારણ કે તેઓ ગુપ્ત કર્મો કરે છે; 'રક્ષ' ધાતુ પણ રક્ષણના અર્થમાં વપરાય છે.

એવં ચ યક્ષતિર્ ધાતુર્ ભક્ષણે સ નિરુચ્યતે તં દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશાઃ શીર્ણાસ્તુ ધીમતઃ

એ રીતે 'યક્ષ' ધાતુનો અર્થ ભોજન કરવો એવો થાય છે; તેને જોઈને વિદ્વાનના વાળ દુઃખથી ઊડી ગયા.

તે શીર્ણાશ્ચોત્થિતા હ્યૂર્ધ્વં તે ચૈવારુરુધુઃ પ્રભુમ્ હીનાસ્તચ્છિરસો વાલા યસ્માચ્ચૈવાવસર્પિણઃ

જેઓના માથા કપાઈ ગયા હતા, તેઓ ઉપર તરફ ઊઠી ગયા, અને જે પ્રભુ માટે રડતા હતા, તેઓ માથા વગર રહી ગયા; એમાંથી 'વાલા' નામના જીવ ઉત્પન્ન થયા.

વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વાલા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ પતત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાવસર્પણાત્

વાલા સ્વભાવથી સાપ જેવા છે એમ કહેવાય છે; તેઓમાં કમી હોવાથી તેમને 'અહિ' કહે છે, પડતા હોવાથી 'પન્નગ' કહેવાય છે, અને સરકતા હોવાથી 'સર્પ' કહેવાય છે.

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યો ઽસૌ અગ્નિગર્ભઃ સુદારુણઃ સ તુ સર્પાન્ સહોત્પન્નાન્ આવિવેશ વિષાત્મકઃ

તેણે ગુસ્સાથી એક ભયાનક અગ્નિથી જન્મેલો જીવ ઉત્પન્ન કર્યો, જે ઝેરી સ્વભાવ ધરાવતો હતો અને જે સર્વે સાપોમાં પ્રવેશી ગયો.

સર્પાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્ તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

સર્પોનું સર્જન કર્યા પછી, ગુસ્સાથી ભરેલા પ્રભુએ કાપી જેવા રંગવાળા, ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતાં અને માંસ ખાવા વાળા જીવો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્ પ્રસન્નં ગાયતસ્તસ્ય ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે યદા

એ જીવોને 'ભૂત' કહેવાય છે કારણ કે તેઓ જીવ છે; અને માંસ ખાવા વાળાને 'પિશાચ' કહે છે. જ્યારે પ્રભુ શાંત મનથી ગાતા હતા ત્યારે ગંધર્વો જન્મ્યા.

ધયતીત્યેષ વૈ ધાતુઃ પાનત્વે પરિપઠ્યતે ધયન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

'ધયતી' ધાતુનો અર્થ પીવું એવો થાય છે; ગંધર્વો વાણી પીતા જન્મ્યા, તેથી તેમને એ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

અષ્ટસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ તતઃ સ્વચ્છન્દતો ઽન્યાનિ વયાંસિ વયસાસૃજત્

જ્યારે આઠ સફેદ દેવયોનિઓનું સર્જન થયું, ત્યારબાદ પ્રભુએ પોતાની ઇચ્છાથી અન્ય પક્ષીઓ પણ તેમની ઉંમર પ્રમાણે ઉત્પન્ન કર્યા.

સ્વચ્છન્દતઃ સ્વચ્છન્દાંસિ વયસા ચ વયાંસિ ચ પશૂન્સૃષ્ટ્વા સ દેવેશો ઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ

પ્રભુએ પોતાની ઇચ્છા અને ઉંમારૂપે વિવિધ પક્ષીઓનું સર્જન કર્યું; પશુઓનું સર્જન કર્યા પછી દેવોના સ્વામી પ્રભુએ પક્ષીઓના જૂથો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

મુખતો ઽજાઃ સસર્જાથ વક્ષસશ્ ચાવયો ઽસૃજત્ ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાં ચ વિનિર્મમે

પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી બકરાં, છાતીમાંથી ધોળાં, પેટમાંથી ગાયો અને બાજુઓમાંથી પણ વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્ સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ આવયાન્ મૃગાન્ ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ તથાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ

પગમાંથી ઘોડા, હાથી, ગધેડા, ઉંટ, હરણ, ખચ્ચર અને અન્ય જાતિઓનું સર્જન કર્યું.

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા યૂયુજત્ સો ઽધ્વરે પ્રભુઃ

તેણાં વાળમાંથી ઔષધિઓ, ફળ-મૂળ વાળી વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થઈ. આવું કરીને પ્રભુએ પશુઓ અને વનસ્પતિઓનું સર્જન કરી તેમને યજ્ઞમાં જોડ્યા.

ગૌરજઃ પૂરુષો મેષો હ્ય્ અશ્વો ઽશ્વતરગર્દભૌ એતાન્ગ્રામ્યાન્પશૂનાહુર્ આરણ્યાન્વૈ નિબોધત

બળદ, મનુષ્ય, ધોળો, ઘોડો, ખચ્ચર અને ગધેડો—આ બધાને ઘરેલુ પશુ કહેવાય છે; હવે જંગલના પશુઓ સાંભળો.

શ્વાપદો દ્વિખુરો હસ્તી વાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ

માંસાહારી, બે ખુર વાળા, હાથી, વાનર, પક્ષીઓ (પાંચમા), જળમાં રહેતા પશુઓ (છઠ્ઠા) અને સરપામા ચાલતા (સાતમા) એવા છે.

મહિષા ગવયાક્ષાશ્ ચ પ્લવંગાઃ શરભા વૃકાઃ સિંહસ્તુ સપ્તમસ્તેષામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ

મહિષ, જંગલી ગાય, રીંછ, વાનર, શરભ, વાઘ અને સિંહ—આ સાતમા જૂથમાં આવે છે; તેમને જંગલના પશુ તરીકે ઓળખાય છે.

ગાયત્રં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામરથંતરમ્ અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્ મુખાત્

પ્રભુએ પોતાના મોઢામાંથી ગાયત્રી, ઋચા, ત્રિવૃત, સામ, રથંતર અને અગ્નિષ્ઠોમ જેવા પ્રથમ યજ્ઞોનું સર્જન કર્યું.

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દસ્તોમં પઞ્ચદશં તથા બૃહત્સામ તથોક્થ્યં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્

તેણે યજુર, ત્રૈષ્ટુભ છંદ, છંદસ્તોમ, પંચદશ, બૃહત્સામ, ઉક્ત્ય અને દક્ષિણા પણ પોતાના મોઢામાંથી ઉત્પન્ન કર્યા.