લિઙ્ગપુરાણમ્

ઉત્સૃષ્ટા સા તનુસ્તેન સદ્યો ઽહઃ સમજાયત તસ્માદહો ધર્મયુક્તં દેવતાઃ સમુપાસતે

એ કાયાને તેમણે ત્યાગી, અને એ તરત જ દિવસ બની ગયો; તેથી દેવતાઓ ધર્મયુક્ત દિવસે પૂજા કરે છે.

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતો ઽન્યાં સો ઽભ્યમન્યત પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પુત્રાંસ્તાન્ધ્યાયતઃ પ્રભોઃ

પછી તેમણે માત્ર સત્વથી બનેલી બીજી કાયા વિચારવી શરૂ કરી, અને પિતૃઓ જેવા પુત્રોની કલ્પના કરતાં ધ્યાનમાં લીધી.

પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્ણોર્ અન્તરે ઽભવન્ તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પિતૃત્વં તેન તેષુ તત્

પિતૃઓ રાત્રિ અને દિવસે વચ્ચે, બંને સંધ્યામાં જન્મ્યા; તેથી એ પિતૃઓ દેવ તરીકે ઓળખાય છે અને તેમનું પિતૃત્વ એ રીતે સ્થિર થયું.

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્ તનું તાં સ વ્યપોહત સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સંધ્યા વ્યજાયત

જે કાયાથી પિતૃઓ સર્જાયા, એ કાયાને તેમણે ત્યાગી; એ ત્યાગેલી કાયા તરત જ સંધ્યા બની ગઈ.

યસ્માદહર્દેવતાનાં રાત્રિર્યા સાસુરી સ્મૃતા તયોર્મધ્યે તુ પૈત્રી યા તનુઃ સા તુ ગરીયસી

કારણ કે દિવસ દેવતાઓનો છે અને રાત્રિ અસુરો માટે ગણાય છે, તો બંને વચ્ચેની પિતૃ કાયા સર્વોત્તમ છે.

તસ્માદ્દેવા સુરાઃ સર્વે ઋષયો માનવાસ્ તથા ઉપાસન્તે મુદાયુક્તા રાત્ર્યહ્ણોર્ મધ્યમાં તનુમ્

આથી બધા દેવતાઓ, દેવગણો, ઋષિઓ અને મનુષ્યો આનંદપૂર્વક રાત્રિ અને દિવસે વચ્ચેની રૂપને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે.

તતો હ્યન્યાં પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ સમગૃહ્ણત રજોમાત્રાત્મિકાયાં તુ મનસા સો ઽસૃજત્પ્રભુઃ

પછી બ્રહ્માએ ફરી એક નવી રૂપ ધારણ કરી, જે આખું રજોગુણથી બનેલું હતું, અને મનથી પ્રભુએ સર્જન કર્યું.

રજઃપ્રિયાંસ્તતઃ સો ઽથ માનસાનસૃજત્સુતાન્ મનસ્વિનસ્તતસ્તસ્ય માનવા જજ્ઞિરે સુતાઃ

પછી તેણે મનથી રજોગુણને પસંદ કરનારા પુત્રો સર્જ્યા; એ પુત્રો મનથી સમૃદ્ધ હતા અને મનુ તરીકે જન્મ્યા.

સૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાં તનું તામ્ અપોહત સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત

પ્રભુએ ફરીથી જીવોની રચના કર્યા પછી પોતાની એ રૂપને ત્યજી દીધી; એ રૂપ છોડી દેતાં જ જ્યોત્સ્ના તુરંત જન્મી.

યસ્માદ્ભવન્તિ સંહૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન હ્ય્ અપવિદ્ધા મહાત્મના

જ્યારે જ્યોત્સ્ના પ્રગટ થાય છે ત્યારે પ્રજાઓ આનંદિત થાય છે, એથી મહાત્માએ એ રૂપો ત્યજી દીધી હતી.

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સંધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે જ્યોત્સ્ના સંધ્યા અહશ્ચૈવ સત્ત્વમાત્રાત્મકં ત્રયમ્

તુરંત રાત્રિ, દિવસ, સંધ્યા અને જ્યોત્સ્ના જન્મી; જ્યોત્સ્ના, સંધ્યા અને દિવસ એ ત્રણેય માત્ર સત્વગુણથી બનેલા છે.

તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માન્નિશાત્મિકા તસ્માદ્દેવા દિવાતન્વા તુષ્ટ્યા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ

રાત્રિ આખી તમોગુણથી બનેલી છે, એટલે એ અંધકારરૂપ છે; તેથી દેવતાઓ દિવસની રૂપમાંથી, સંતોષથી, તેના મુખમાંથી જન્મ્યા.

યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન વૈ દિવા તન્વા યયાસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃજત્પ્રભુઃ

કેમ કે તેઓ દિવસમાં જન્મ્યા છે, એટલે દિવસમાં શક્તિશાળી છે; એ રૂપથી પ્રભુએ રાત્રિ સમયે પોતાના પેટમાંથી અસુરોનું સર્જન કર્યું.

પ્રાણેભ્યો નિશિજન્માનો બલિનો નિશિ તેન તે એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ

જે રાત્રિમાં પ્રાણોથી જન્મેલા છે, તેઓ રાત્રિમાં શક્તિશાળી છે; આવનારા સમયમાં દેવતાઓ અને અસુરો સાથે એ જ રહેશે.

પિતૄણાં માનવાનાં ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ

પિતૃઓ અને મનુષ્યો માટે, ગયા અને આવનારા બધા મન્વંતરોમાં, આ બધું જ કારણ બને છે.

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સંધ્યા ચત્વાર્યંભાંસિ તાનિ વૈ ભાન્તિ યસ્માત્ તતો ઽંભાંસિ શબ્દો ઽયં સુમનીષિભિઃ

જ્યોત્સ્ના, રાત્રિ, દિવસ અને સંધ્યા—આ ચારને 'અંભાંસી' કહેવામાં આવે છે; કેમ કે એ ચમકે છે, તેથી વિદ્વાનો એ નામ આપે છે.

ભાતિર્દીપ્તૌ નિગદિતઃ પુનશ્ચાથ પ્રજાપતિઃ સો ઽમ્ભાંસ્યેતાનિ સૃષ્ટ્વા તુ દેવમાનુષદાનવાન્

'ભાતિ' શબ્દનો અર્થ તેજથી ચમકવું એવો થાય છે; પછી પ્રજાપતિએ આ અંભાંસી સર્જ્યા પછી દેવ, માનવ અને દાનવોનું સર્જન કર્યું.

પિતૄંશ્ચૈવ સૃજત્તન્વા આત્મના વિવિધાન્પુનઃ તામુત્સૃજ્ય તનું જ્યોત્સ્નાં તતો ઽન્યાં પ્રાપ્ય સ પ્રભુઃ

પ્રભુએ પોતાની રૂપથી પિતૃઓ અને ફરીથી અનેક જાતિઓનું સર્જન કર્યું; પછી એ જ્યોત્સ્ના રૂપ ત્યજી, બીજું રૂપ ધારણ કર્યું.

મૂર્તિં તમોરજઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યપૂજયત્ અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટાંસ્ તતો ઽન્યાન્ સો ઽસૃજત્ પ્રભુઃ

પ્રભુએ ફરીથી તમોગુણ અને રજોગુણથી ભરેલી, અંધકારમાં ભૂખથી પીડાતી એક રૂપને માન આપી; પછી બીજા જીવોની રચના કરી.

તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનો અંભાંસ્યાદાતુમ્ ઉદ્યતાઃ અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તસ્તુ તેષુ યે

પ્રભુએ જે જીવોને ભૂખથી ભરેલા સર્જ્યા, તેઓ અંભાંસી પકડવા ઉત્સુક હતા; એમાં જે કહેતા કે 'અંભાંસીનું રક્ષણ કરીએ,'

રાક્ષસા નામ તે યસ્માત્ ક્ષુધાવિષ્ટા નિશાચરાઃ યે ઽબ્રુવન્ યક્ષમો ઽમ્ભાંસિ તેષાં હૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્

તેમને રાક્ષસો કહેવામાં આવે છે, કેમ કે તેઓ ભૂખથી પીડાઈ રાત્રે ફરતા; અને જેમણે કહ્યું 'અંભાંસીનો આનંદ માણીએ,' તેઓ પરસ્પર આનંદિત થયા.

તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકા ગૂઢકર્મણા રક્ષેતિ પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાષ્યતે

એ કાર્યથી તેઓ યક્ષ અને ગુહ્યક કહેવાયા, કારણ કે તેઓ ગુપ્ત કર્મો કરે છે; 'રક્ષ' ધાતુ પણ રક્ષણના અર્થમાં વપરાય છે.

એવં ચ યક્ષતિર્ ધાતુર્ ભક્ષણે સ નિરુચ્યતે તં દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશાઃ શીર્ણાસ્તુ ધીમતઃ

એ રીતે 'યક્ષ' ધાતુનો અર્થ ભોજન કરવો એવો થાય છે; તેને જોઈને વિદ્વાનના વાળ દુઃખથી ઊડી ગયા.

તે શીર્ણાશ્ચોત્થિતા હ્યૂર્ધ્વં તે ચૈવારુરુધુઃ પ્રભુમ્ હીનાસ્તચ્છિરસો વાલા યસ્માચ્ચૈવાવસર્પિણઃ

જેઓના માથા કપાઈ ગયા હતા, તેઓ ઉપર તરફ ઊઠી ગયા, અને જે પ્રભુ માટે રડતા હતા, તેઓ માથા વગર રહી ગયા; એમાંથી 'વાલા' નામના જીવ ઉત્પન્ન થયા.

વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વાલા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ પતત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાવસર્પણાત્

વાલા સ્વભાવથી સાપ જેવા છે એમ કહેવાય છે; તેઓમાં કમી હોવાથી તેમને 'અહિ' કહે છે, પડતા હોવાથી 'પન્નગ' કહેવાય છે, અને સરકતા હોવાથી 'સર્પ' કહેવાય છે.

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યો ઽસૌ અગ્નિગર્ભઃ સુદારુણઃ સ તુ સર્પાન્ સહોત્પન્નાન્ આવિવેશ વિષાત્મકઃ

તેણે ગુસ્સાથી એક ભયાનક અગ્નિથી જન્મેલો જીવ ઉત્પન્ન કર્યો, જે ઝેરી સ્વભાવ ધરાવતો હતો અને જે સર્વે સાપોમાં પ્રવેશી ગયો.

સર્પાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્ તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ

સર્પોનું સર્જન કર્યા પછી, ગુસ્સાથી ભરેલા પ્રભુએ કાપી જેવા રંગવાળા, ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતાં અને માંસ ખાવા વાળા જીવો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્ પ્રસન્નં ગાયતસ્તસ્ય ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે યદા

એ જીવોને 'ભૂત' કહેવાય છે કારણ કે તેઓ જીવ છે; અને માંસ ખાવા વાળાને 'પિશાચ' કહે છે. જ્યારે પ્રભુ શાંત મનથી ગાતા હતા ત્યારે ગંધર્વો જન્મ્યા.

ધયતીત્યેષ વૈ ધાતુઃ પાનત્વે પરિપઠ્યતે ધયન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

'ધયતી' ધાતુનો અર્થ પીવું એવો થાય છે; ગંધર્વો વાણી પીતા જન્મ્યા, તેથી તેમને એ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.