લિઙ્ગપુરાણમ્

પ્રયાણં કુરુતે તસ્માદ્ વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ સ્મૃતઃ અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારાદીન્ ક્રમેણ ચ

જે વાયુ ગતિ કરાવે છે, તેને પ્રાણ કહે છે; અપાન ક્રમશઃ ખોરાક વગેરેને બહાર કાઢે છે.

વ્યાનો વ્યાનામયત્યઙ્ગં વ્યાધ્યાદીનાં પ્રકોપકઃ ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો ઽયં પ્રકીર્તિતઃ

વ્યાન આખા અંગોમાં વ્યાપી રહે છે અને રોગાદિ ઉદભવમાં ઉશ્કેરણી કરે છે; તે મર્મસ્થાનોને હલાવે છે, અને તેને ઉદાન કહે છે.

સમં નયતિ ગાત્રાણિ સમાનઃ પઞ્ચ વાયવઃ ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને તુ સઃ

સમાન શરીરના અંગોને સંતુલિત કરે છે; આ પાંચ વાયુઓના નામ છે. નાગ ડકાર માટે જવાબદાર છે, કૂર્મ આંખ ખોલવામાં મદદ કરે છે.

કૃકલઃ ક્ષુતકાયૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે ધનંજયો મહાઘોષઃ સર્વગઃ સ મૃતે ઽપિ હિ

કૃકલ ભૂખ લાગવા માટે છે, દેવદત્ત જમ્હાઈ માટે છે અને ધનંજય મહા ધ્વનિ છે, જે મૃત્યુ પછી પણ સર્વત્ર રહે છે.

ઇતિ યો દશવાયૂનાં પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ પ્રસાદો ઽસ્ય તુરીયા તુ સંજ્ઞા વિપ્રાશ્ચતુષ્ટયે

આ દસ વાયુઓની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; ચોથું નામ, હે દ્વિજો, એ ચાર માટે છે.

વિસ્વરસ્તુ મહાન્ પ્રજ્ઞો મનો બ્રહ્મા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ ખ્યાતિઃ સંવિત્તતઃ પશ્ચાદ્ ઈશ્વરો મતિરેવ ચ

વિશ્વ, મહાન, પ્રજ્ઞા, મન, બ્રહ્મા, ચિતિ, સ્મૃતિ, ખ્યાતિ, સંવિત, પછી ઈશ્વર અને મતિ — આ નામો પ્રખ્યાત છે.

બુદ્ધેરેતાઃ દ્વિજાઃ સંજ્ઞા મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ

હે દ્વિજો, આ બધા બુદ્ધિના નામો છે, મહાનના રૂપે ઓળખાય છે; આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પણ પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વિસ્વરો વિસ્વરીભાવો દ્વંદ્વાનાં મુનિસત્તમાઃ અગ્રજઃ સર્વતત્ત્વાનાં મહાન્યઃ પરિમાણતઃ

વિશ્વ એટલે સર્વવ્યાપક અવસ્થા, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે સર્વ તત્વોમાં પ્રથમ છે; મહાન એ બધામાં સૌથી વિશાળ છે.

યત્પ્રમાણગુહા પ્રજ્ઞા મનસ્તુ મનુતે યતઃ બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરાઃ

જે જ્ઞાનનું માપ અને ગુહા છે, જ્યાંથી મન વિચારે છે; તેની વિશાળતા અને વિસ્તરણશક્તિથી તેને બ્રહ્મા કહે છે, જે બ્રહ્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ છે.

સર્વકર્માણિ ભોગાર્થં યચ્ચિનોતિ ચિતિઃ સ્મૃતા સ્મરતે યત્સ્મૃતિઃ સર્વં સંવિદ્વૈ વિન્દતે યતઃ

ચિતિ એ છે જે સર્વ કર્મોને ભોગ માટે એકત્ર કરે છે; સ્મૃતિ એ છે જે યાદ રાખે છે, અને સંવિત એ છે જેના દ્વારા બધું જાણવામાં આવે છે.

ખ્યાયતે યત્ત્વિતિ ખ્યાતિર્ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ સર્વતત્ત્વાધિપઃ સર્વં વિજાનાતિ યદીશ્વરઃ

ખ્યાતિ એ છે જેના દ્વારા અનેક રીતે જ્ઞાનથી કંઈક જાણી શકાય છે; ઈશ્વર સર્વ તત્ત્વનો સ્વામી છે, જે બધું જાણે છે.

મનુતે મન્યતે યસ્માન્ મતિર્મતિમતાંવરાઃ અર્થં બોધયતે યચ્ચ બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે

મતિ એ છે જેના દ્વારા મનુષ્ય વિચારે છે, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ; જે અર્થ સમજાવે છે તેને બુદ્ધિ કહે છે.

અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ દોષાન્વિનિર્દહેત્સર્વાન્ પ્રાણાયામાદસૌ યમી

આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; પ્રાણાયામથી સર્વ દોષો પર નિયંત્રણ આવે છે — તેને યમ કહે છે.

પાતકં ધારણાભિસ્તુ પ્રત્યાહારેણ નિર્દહેત્ વિષયાન્વિષવદ્ધ્યાત્વા ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્

ધારણા અને પ્રતિાહારથી પાપ નાશ પામે છે; વિષયોને વિષ સમજીને, ઈશ્વરતા વિનાના ગુણોમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સમાધિના યતિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રજ્ઞાવૃદ્ધિં વિવર્ધયેત્ સ્થાનં લબ્ધ્વૈવ કુર્વીત યોગાષ્ટાઙ્ગાનિ વૈ ક્રમાત્

સમાધિથી શ્રેષ્ઠ યતિઓએ પ્રજ્ઞાની વૃદ્ધિ કરવી જોઈએ; યોગ્ય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને, યોગના આઠ અંગો ક્રમશઃ અનુસરવા જોઈએ.

લબ્ધ્વાસનાનિ વિધિવદ્ યોગસિદ્ધ્યર્થમ્ આત્મવિત્ આદેશકાલે યોગસ્ય દર્શનં હિ ન વિદ્યતે

યોગની સિદ્ધિ માટે યોગ્ય રીતે આસન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, આત્માનું જ્ઞાન ધરાવનાર યોગ્ય સમયે જ યોગનું દર્શન કરે છે, અયોગ્ય સમયે નહિ.

અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને ચ જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે

અગ્નિ સાધનામાં, પાણીમાં, સુકાં પાંદડાંના ઢગલામાં, જીવજંતુઓથી ભરેલા સ્થળે, સ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચાર રસ્તા પર—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે અશુભે દુર્જનાક્રાન્તે મશકાદિસમન્વિતે

શબ્દથી ભરેલા કે ભયજનક સ્થળે, વાંદળીયાના ઢગલામાં, અશુદ્ધ સ્થળે, દુષ્ટ લોકોથી ઘેરાયેલા કે મચ્છર વગેરેથી ભરેલા સ્થળે—

નાચરેદ્દેહબાધાયાં દૌર્મનસ્યાદિસમ્ભવે સુગુપ્તે તુ શુભે રમ્યે ગુહાયાં પર્વતસ્ય તુ

શરીર દુઃખે કે મનમાં કલેશ હોય ત્યાં યોગનો અભ્યાસ કરવો નહિ. પણ સારી રીતે છુપાયેલા, શુભ અને મનોહર સ્થળે, જેમ કે પર્વતની ગુફામાં—

ભવક્ષેત્રે સુગુપ્તે વા ભવારામે વને ઽપિ વા ગૃહે તુ સુશુભે દેશે વિજને જન્તુવર્જિતે

ખેતરમાં, સારી રીતે છુપાયેલા સ્થળે, મન ભાવે એવા વનમાં, કે ઘરમાં પણ ખૂબ શુભ અને એકાંત, જીવજંતુઓથી રહિત સ્થળે—

અત્યન્તનિર્મલે સમ્યક્ સુપ્રલિપ્તે વિચિત્રિતે દર્પણોદરસંકાશે કૃષ્ણાગરુસુધૂપિતે

સર્વથા શુદ્ધ, સારી રીતે લિપેલા, સુંદર રીતે સજાવેલા, દર્પણની અંદર જેવી ચમક ધરાવતા અને કૃષ્ણાગરૂની સુગંધથી સુગંધિત સ્થળે—

નાનાપુષ્પસમાકીર્ણે વિતાનોપરિ શોભિતે ફલપલ્લવમૂલાઢ્યે કુશપુષ્પસમન્વિતે

વિવિધ ફૂલોથી શોભાયમાન, ઉપર છતાવાળી શોભા ધરાવતું, ફળ અને કોમળ પાંદડાંથી સમૃદ્ધ, કુશ અને ફૂલો વડે સજ્જ—

સમાસનસ્થો યોગાઙ્ગાન્ય્ અભ્યસેદ્ધૃષિતઃ સ્વયમ્ પ્રણિપત્ય ગુરું પશ્ચાદ્ ભવં દેવીં વિનાયકમ્

યોગી યોગ્ય રીતે આસન પર બેસી, પ્રથમ ગુરુને વંદન કરે, પછી ભવ, દેવી અને વિનાયકને વંદન કરીને યોગના અંગોનું મનથી અભ્યાસ કરે.

યોગીશ્વરાન્ સશિષ્યાંશ્ ચ યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્ આસનં સ્વસ્તિકં બદ્ધ્વા પદ્મમર્ધાસનં તુ વા

યોગ જાણનાર યોગીશ્વરો અને તેમના શિષ્યોની હાજરીમાં, સ્વસ્તિક, બંધ, પદ્મ અથવા અર્ધપદ્મ આસન ધારણ કરીને યોગમાં તલીન થાય.

સમજાનુસ્ તથા ધીમાન્ એકજાનુરથાપિવા સમં દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ

બંને ઘૂંટણ સરખા રાખીને, અથવા એક ઘૂંટણ પણ રાખી, દૃઢ અને સ્થિર આસન ધારણ કરીને, બંને પગને જોડીને—

સંવૃતાસ્યોપબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્ તથા પ્રજનનં પુનઃ

મોઢું બંધ રાખીને, આંખો નિયંત્રિત કરીને, છાતી સીધી રાખી, એડી વડે વૃષણને અને પુરૂષેન્દ્રિયને સુરક્ષિત રાખી—

કિંચિદુન્નામિતશિર દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્ સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

માથું થોડું ઊંચું રાખીને, દાંતને દાંત સાથે ન લગાડીને, પોતાની નાકના ટોચ પર દ્રષ્ટિ રાખીને, ચારે બાજુ નજર ન ફેરવી—

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન છાદયેત્ તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા શિવધ્યાનં સમભ્યસેત્

અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, રજોગુણને સત્વગુણથી ઢાંકી, પછી સત્વગુણમાં સ્થિર રહીને શિવનું ધ્યાન કરવું.

ઓંકારવાચ્યં પરમં શુદ્ધં દીપશિખાકૃતિમ્ ધ્યાયેદ્વૈ પુણ્ડરીકસ્ય કર્ણિકાયાં સમાહિતઃ

'ઑમ'થી વ્યક્ત થતી સર્વોચ્ચ શુદ્ધ દીપશિખા જેવી આકારવાળી મૂર્તિને, કમળના કર્ણિકામાં એકાગ્રતાથી ધ્યાનમાં ધારો.