લિઙ્ગપુરાણમ્

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતામ્ ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ પુનઃ સો ઽથ વ્યકલ્પયત્

પછી તેણે આ પૃથ્વીને, તેના સમુદ્રો, સાત દ્વીપો અને પર્વતો સાથે, તેમજ ભૂઆદિ ચાર લોકોને ફરીથી ગોઠવી.

લોકાન્ પ્રકલ્પયિત્વાથ પ્રજાસર્ગં સસર્જ હ બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ

લોકોની રચના કર્યા પછી, સ્વયંભૂ ભગવાન બ્રહ્માએ, સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી, વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું.

સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં કલ્પાદિષુ યથાપુરા તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તથા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્

તેણે અગાઉના કલ્પોમાં જેમ સર્જન કર્યું હતું તેમ, એ જ રીતે સર્જન કર્યું; જેમ તેણે મનમાં વિચાર્યું, તેમ જ બુદ્ધિપૂર્વક સર્જન થયું.

બુદ્ધ્યાશ્ ચ સમકાલે વૈ પ્રાદુર્ભૂતસ્ તમોમયઃ તમોમોહો મહામોહસ્ તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ

બુદ્ધિ સાથે જ અંધકારથી ભરેલો અજ્ઞાન, મોટો મોહ, અને જેને તામસ અને અંધસ કહે છે, તે પણ પ્રગટ થયો.

અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સો ઽભિમાનિનઃ

આ અજ્ઞાન મહાત્માની પાસેથી પાંચ પ્રકારમાં જન્મ્યું; આ પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલું સર્જન એ અભિમાનથી ધ્યાન કરનારનું છે.

સંવૃતસ્તમસા ચૈવ બીજાઙ્કુરવદાવૃતઃ બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશસ્ તબ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ

તે અંધકારથી ઢંકાયેલું છે, બીજની જેમ આવૃત છે, અંદર અને બહાર ક્યાંય પ્રકાશ નથી, તે સ્થિર અને અજ્ઞાન છે.

યસ્માત્તેષાં વૃતા બુદ્ધિર્ દુઃખાનિ કરણાનિ ચ તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

જેમને બુદ્ધિ ઢંકાઈ ગઈ છે અને સાધનો દુઃખ આપનારા છે, તેથી આવા ઢંકાયેલા આત્માવાળા જીવોને મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાયા છે.

મુખ્યસર્ગં તથાભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા હ્યસાધકમ્ અપ્રસન્નમનાઃ સો ઽથ તતો ઽન્યં સો હ્યમન્યત

મુખ્ય સર્જન આવું નિષ્ફળ જોઈને, બ્રહ્માજીનું મન અસંતોષી થયું અને પછી તેમણે બીજું સર્જન વિચાર્યું.

તસ્યાભિધ્યાયતશ્ચૈવ તિર્યક્સ્રોતા હ્યવર્તત તસ્માત્ તિર્યક્પ્રવૃત્તઃ સ તિર્યક્સ્રોતાસ્ તતઃ સ્મૃતઃ

જ્યારે તેઓ ધ્યાનમાં હતા ત્યારે આડું પ્રવાહ ઊભો થયો; તેમાંથી આડા ચાલનારા જીવો પ્રગટ થયા, તેથી તેમને તિર્યક પ્રવાહ કહેવાય છે.

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણો દ્વિજાઃ તસ્યાભિધ્યાયતો ઽન્યં વૈ સાત્ત્વિકઃ સમવર્તત

આ ગાય વગેરે જે માર્ગથી ભટકતા હોય એવા જાણીતા છે, હે દ્વિજો; પછી તેમના ધ્યાનથી સાત્ત્વિક સર્જન થયું.

ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સ વૈ ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ યસ્માત્પ્રવર્તતે ચોર્ધ્વમ્ ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ત્રીજું સર્જન ઊર્ધ્વ પ્રવાહ છે, જે ઉપર સ્થિર છે; કારણ કે તે ઉપર જાય છે, તેથી તેને ઊર્ધ્વ પ્રવાહ કહેવાય છે.

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ ચ સંવૃતાઃ પ્રકાશા બહિરન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોભવાઃ સ્મૃતાઃ

આ લોકો આનંદ અને સુખથી ભરપૂર છે, અંદર અને બહારથી ઢંકાયેલા છે; અંદર અને બહાર પ્રકાશથી ભરેલા, તેઓ ઊર્ધ્વ પ્રવાહના જન્મેલા કહેવાય છે.

તે સત્ત્વસ્ય ચ યોગેન સૃષ્ટાઃ સત્ત્વોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયો વૈ દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

સત્ત્વના સંયોગથી સર્જાયેલા, તેઓ સત્ત્વથી જન્મેલા કહેવાય છે; ત્રીજું, ઊર્ધ્વ પ્રવાહ, દેવતાઓનું સર્જન કહેવાય છે.

પ્રકાશાદ્ બહિરન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ તે ઊર્ધ્વસ્રોતસો જ્ઞેયાસ્ તુષ્ટાત્માનો બુધૈઃ સ્મૃતાઃ

અંદર અને બહાર પ્રકાશથી ભરેલા, તેઓ ઊર્ધ્વ પ્રવાહના જન્મેલા કહેવાય છે; આવા ઊર્ધ્વ પ્રવાહવાળા જીવોને વિદ્વાનો સંતોષી આત્માવાળા કહે છે.

ઊર્ધ્વસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ વરદઃ પ્રભુઃ પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતો ઽન્યં સો ઽભ્યમન્યત

જ્યારે ઊર્ધ્વ પ્રવાહના દેવતાઓ સર્જાયા, ત્યારે કૃપાળુ બ્રહ્માજી પ્રસન્ન થયા અને પછી તેમણે બીજું સર્જન વિચાર્યું.

સસર્જ સર્ગમન્યં હિ સાધકં પ્રભુરીશ્વરઃ તતો ઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પ્રભુએ બીજું સર્જન કર્યું, જે સફળ અને કાર્યકારી હતું; પછી જ્યારે તેઓ સત્યમાં ધ્યાનમગ્ન હતા, ત્યારે તે સર્જન પ્રગટ થયું.

પ્રાદુરાસીત્તદા વ્યક્તાદ્ અર્વાક્સ્રોતાસ્તુ સાધકઃ યસ્માદ્ અર્વાઙ્ન્યવર્તન્ત તતો ઽર્વાક્સ્રોતસસ્ તુ તે

પછી સ્પષ્ટ રૂપમાંથી કાર્યકારી સર્જન, એટલે કે અર્વાક્ પ્રવાહ પ્રગટ થયો; કારણ કે તેઓ આગળ વધે છે, તેથી તેમને અર્વાક્ પ્રવાહ કહેવાય છે.

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્ તમઃપૃક્તા રજો ઽધિકાઃ તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ ચ કારિણઃ

આ લોકો પ્રકાશથી ભરપૂર, અંધકાર સાથે મિશ્રિત અને રજોગુણથી પ્રભાવી છે; તેથી તેઓ દુઃખથી ભરેલા અને વારંવાર કર્મ કરતા રહે છે.

સંવૃતા બહિરન્તશ્ ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ ચ તે

માનવો, જે કાર્યકારી છે, તેઓ અંદર અને બહારથી ઢંકાયેલા છે.

લક્ષણૈસ્તારકાદ્યૈસ્તે હ્ય્ અષ્ટધા તુ વ્યવસ્થિતાઃ

તારા અને અન્ય લક્ષણોથી તેઓ આઠ ભાગમાં સ્થિર થયેલા છે.

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વસહધર્મિણઃ ઇત્યેષ તૈજસઃ સર્ગો હ્ય્ અર્વાક્સ્રોતઃપ્રકીર્તિતઃ

આ માનવો, સિદ્ધ આત્માવાળા, ગંધર્વો જેવા સ્વભાવ ધરાવે છે; આ તેજસ્વી સર્જન અર્વાક્ પ્રવાહ તરીકે ઓળખાય છે.

પઞ્ચમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ ચતુર્ધા તુ વ્યવસ્થિતઃ વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ સિદ્ધ્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ

પાંચમો કૃપાનું સર્જન છે, જે ચાર રીતે સ્થાપિત થયેલું છે: વિપરીત રીતે, શક્તિથી, સિદ્ધિથી અને સંતોષથી.

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્ તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતઃ સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ ઋષિદેવેષુ કૃત્સ્નશઃ

સ્થાવર જીવોમાં વિપરીત રીતે, પશુઓમાં શક્તિથી, મનુષ્યોમાં સિદ્ધ આત્માઓ, અને ઋષિ તથા દેવોમાં સંપૂર્ણ રૂપે કૃપાનું સર્જન થાય છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગો વૈકૃતો નવમઃ સ્મૃતઃ ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે

આ રીતે, પ્રાકૃત સર્જન કહેવાય છે; વૈકૃત સર્જન નવમું ગણાય છે; અને ભૂતાદિ અને ભૂતોમાં છઠ્ઠું સર્જન કહેવાય છે.

નિવૃત્તં વર્તમાનં ચ તેષાં જાનન્તિ વૈ પુનઃ ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં સપ્તમઃ સર્ગ એવ ચ

તેઓ ભૂતાદિ અને ભૂતોના નિવૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિને જાણે છે; અને ભૂતાદિ અને ભૂતોનું સાતમું સર્જન પણ ઓળખે છે.

તે પરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ સ્વાદનાશ્ ચાપ્યશીલાશ્ ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાશ્ ચ તે

તેઓ બધા ગ્રહણ કરનારા છે, હંમેશા વહેંચણીમાં તત્પર છે; તેઓ સ્વાદ લેનારા, અસ્થિર વર્તનવાળા અને ભૂતાદિથી શરૂ થનારા કહેવાય છે.

વિપર્યયેણ ભૂતાદિર્ અશક્ત્યા ચ વ્યવસ્થિતઃ પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ

વિપરીત રીતે અને શક્તિના અભાવે, ભૂતાદિથી શરૂઆત થાય છે; મહતત્વથી પ્રથમ સર્જન બ્રહ્માનું કહેવાય છે.

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

દ્વિતીય સર્જન તન્માત્રાઓનું કહેવાય છે; તૃતીય, વૈકારિક રૂપે ઉત્પન્ન થયેલું, ઇન્દ્રિયજન્ય સર્જન કહેવાય છે.

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થશ્ ચ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

આ રીતે, બુદ્ધિ પૂર્વક પ્રાકૃત સર્જન થયું છે; ચોથું મુખ્ય સર્જન છે અને મુખ્ય તરીકે સ્થાવર જીવો ઓળખાય છે.