લિઙ્ગપુરાણમ્

ન્યાયતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવં સ્વસ્થતાં વ્રજેત્ યથૈવ મૃગરાઙ્નાગઃ શરભો વાપિ દુર્મદઃ

યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરવાથી તે સ્થિર થાય છે, જેમ કે જંગલી પ્રાણી, હાથી કે હરણ પણ યોગ્ય રીતે વશ થાય છે.

કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ દમ્યતે પરમાદરાત્ તથા પરિચયાત્સ્વાસ્થ્યં સમત્વં ચાધિગચ્છતિ

સમય અને અભ્યાસથી, ખૂબ કાળજીપૂર્વક વાયુને વશમાં લેવાય છે; અને પરિચયથી સ્થિરતા અને સમતા પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગાદભ્યસતે યસ્તુ વ્યસનં નૈવ જાયતે એવમભ્યસ્યમાનસ્તુ મુનેઃ પ્રાણો વિનિર્દહેત્

યોગથી અભ્યાસ કરનારને કોઈ દુઃખ થતું નથી; આમ, અભ્યાસ કરવાથી મુનિનો પ્રાણ શુદ્ધ થાય છે.

મનોવાક્કાયજાન્ દોષાન્ કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ સંયુક્તસ્ય તથા સમ્યક્ પ્રાણાયામેન ધીમતઃ

મન, વાણી અને શરીરથી થતા દોષો અને સાધકનું શરીર, વિદ્વાન દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવાથી સુરક્ષિત રહે છે.

દોષાત્તસ્માચ્ચ નશ્યન્તિ નિશ્વાસસ્તેન જીર્યતે પ્રાણાયામેન સિધ્યન્તિ દિવ્યાઃ શાન્ત્યાદયઃ ક્રમાત્

આથી દોષો નાશ પામે છે અને શ્વાસ પણ ધીમો થાય છે; પ્રાણાયામથી દિવ્ય શાંતિ અને બીજા ગુણો ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે.

શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ ચ પ્રસાદશ્ ચ તથા ક્રમાત્ આદૌ ચતુષ્ટયસ્યેહ પ્રોક્તા શાન્તિરિહ દ્વિજાઃ

શાંતિ, પરમ શાંતિ, તેજ અને પ્રસન્નતા ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે; એ ચારમાંથી અહીં પ્રથમ શાંતિ કહેવાય છે, હે દ્વિજો.

સહજાગન્તુકાનાં ચ પાપાનાં શાન્તિર્ ઉચ્યતે પ્રશાન્તિઃ સંયમઃ સમ્યગ્ વચસામિતિ સંસ્મૃતા

જન્મજાત અને પછીથી થયેલા પાપો દૂર થવું એટલે શાંતિ કહેવાય છે; પરમ શાંતિ એટલે સંપૂર્ણ સંયમ, એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

પ્રકાશો દીપ્તિરિત્યુક્તઃ સર્વતઃ સર્વદા દ્વિજાઃ સર્વેન્દ્રિયપ્રસાદસ્તુ બુદ્ધેર્વૈ મરુતામપિ

પ્રકાશ એટલે તેજ, હે દ્વિજો, જે સર્વત્ર અને સર્વ સમયે રહે છે. સર્વ ઇન્દ્રિયોની સ્પષ્ટતા પણ બુદ્ધિની જ છે, અને એ પવનોમાં પણ જોવા મળે છે.

પ્રસાદ ઇતિ સમ્પ્રોક્તઃ સ્વાન્તે ત્વિહ ચતુષ્ટયે પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ

આ સ્પષ્ટતાને 'પ્રસાદ' કહેવામાં આવે છે. શરીરમાં ચાર પ્રકારના વાયુ છે: પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન.

નાગઃ કૂર્મસ્તુ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ એતેષાં યઃ પ્રસાદસ્તુ મરુતામિતિ સંસ્મૃતઃ

નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય — આ વાયુઓની સ્પષ્ટતા તરીકે ઓળખાય છે.

પ્રયાણં કુરુતે તસ્માદ્ વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ સ્મૃતઃ અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારાદીન્ ક્રમેણ ચ

જે વાયુ ગતિ કરાવે છે, તેને પ્રાણ કહે છે; અપાન ક્રમશઃ ખોરાક વગેરેને બહાર કાઢે છે.

વ્યાનો વ્યાનામયત્યઙ્ગં વ્યાધ્યાદીનાં પ્રકોપકઃ ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો ઽયં પ્રકીર્તિતઃ

વ્યાન આખા અંગોમાં વ્યાપી રહે છે અને રોગાદિ ઉદભવમાં ઉશ્કેરણી કરે છે; તે મર્મસ્થાનોને હલાવે છે, અને તેને ઉદાન કહે છે.

સમં નયતિ ગાત્રાણિ સમાનઃ પઞ્ચ વાયવઃ ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને તુ સઃ

સમાન શરીરના અંગોને સંતુલિત કરે છે; આ પાંચ વાયુઓના નામ છે. નાગ ડકાર માટે જવાબદાર છે, કૂર્મ આંખ ખોલવામાં મદદ કરે છે.

કૃકલઃ ક્ષુતકાયૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે ધનંજયો મહાઘોષઃ સર્વગઃ સ મૃતે ઽપિ હિ

કૃકલ ભૂખ લાગવા માટે છે, દેવદત્ત જમ્હાઈ માટે છે અને ધનંજય મહા ધ્વનિ છે, જે મૃત્યુ પછી પણ સર્વત્ર રહે છે.

ઇતિ યો દશવાયૂનાં પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ પ્રસાદો ઽસ્ય તુરીયા તુ સંજ્ઞા વિપ્રાશ્ચતુષ્ટયે

આ દસ વાયુઓની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; ચોથું નામ, હે દ્વિજો, એ ચાર માટે છે.

વિસ્વરસ્તુ મહાન્ પ્રજ્ઞો મનો બ્રહ્મા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ ખ્યાતિઃ સંવિત્તતઃ પશ્ચાદ્ ઈશ્વરો મતિરેવ ચ

વિશ્વ, મહાન, પ્રજ્ઞા, મન, બ્રહ્મા, ચિતિ, સ્મૃતિ, ખ્યાતિ, સંવિત, પછી ઈશ્વર અને મતિ — આ નામો પ્રખ્યાત છે.

બુદ્ધેરેતાઃ દ્વિજાઃ સંજ્ઞા મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ

હે દ્વિજો, આ બધા બુદ્ધિના નામો છે, મહાનના રૂપે ઓળખાય છે; આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પણ પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વિસ્વરો વિસ્વરીભાવો દ્વંદ્વાનાં મુનિસત્તમાઃ અગ્રજઃ સર્વતત્ત્વાનાં મહાન્યઃ પરિમાણતઃ

વિશ્વ એટલે સર્વવ્યાપક અવસ્થા, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે સર્વ તત્વોમાં પ્રથમ છે; મહાન એ બધામાં સૌથી વિશાળ છે.

યત્પ્રમાણગુહા પ્રજ્ઞા મનસ્તુ મનુતે યતઃ બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરાઃ

જે જ્ઞાનનું માપ અને ગુહા છે, જ્યાંથી મન વિચારે છે; તેની વિશાળતા અને વિસ્તરણશક્તિથી તેને બ્રહ્મા કહે છે, જે બ્રહ્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ છે.

સર્વકર્માણિ ભોગાર્થં યચ્ચિનોતિ ચિતિઃ સ્મૃતા સ્મરતે યત્સ્મૃતિઃ સર્વં સંવિદ્વૈ વિન્દતે યતઃ

ચિતિ એ છે જે સર્વ કર્મોને ભોગ માટે એકત્ર કરે છે; સ્મૃતિ એ છે જે યાદ રાખે છે, અને સંવિત એ છે જેના દ્વારા બધું જાણવામાં આવે છે.

ખ્યાયતે યત્ત્વિતિ ખ્યાતિર્ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ સર્વતત્ત્વાધિપઃ સર્વં વિજાનાતિ યદીશ્વરઃ

ખ્યાતિ એ છે જેના દ્વારા અનેક રીતે જ્ઞાનથી કંઈક જાણી શકાય છે; ઈશ્વર સર્વ તત્ત્વનો સ્વામી છે, જે બધું જાણે છે.

મનુતે મન્યતે યસ્માન્ મતિર્મતિમતાંવરાઃ અર્થં બોધયતે યચ્ચ બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે

મતિ એ છે જેના દ્વારા મનુષ્ય વિચારે છે, હે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ; જે અર્થ સમજાવે છે તેને બુદ્ધિ કહે છે.

અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ દોષાન્વિનિર્દહેત્સર્વાન્ પ્રાણાયામાદસૌ યમી

આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; પ્રાણાયામથી સર્વ દોષો પર નિયંત્રણ આવે છે — તેને યમ કહે છે.

પાતકં ધારણાભિસ્તુ પ્રત્યાહારેણ નિર્દહેત્ વિષયાન્વિષવદ્ધ્યાત્વા ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ ગુણાન્

ધારણા અને પ્રતિાહારથી પાપ નાશ પામે છે; વિષયોને વિષ સમજીને, ઈશ્વરતા વિનાના ગુણોમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સમાધિના યતિશ્રેષ્ઠાઃ પ્રજ્ઞાવૃદ્ધિં વિવર્ધયેત્ સ્થાનં લબ્ધ્વૈવ કુર્વીત યોગાષ્ટાઙ્ગાનિ વૈ ક્રમાત્

સમાધિથી શ્રેષ્ઠ યતિઓએ પ્રજ્ઞાની વૃદ્ધિ કરવી જોઈએ; યોગ્ય અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીને, યોગના આઠ અંગો ક્રમશઃ અનુસરવા જોઈએ.

લબ્ધ્વાસનાનિ વિધિવદ્ યોગસિદ્ધ્યર્થમ્ આત્મવિત્ આદેશકાલે યોગસ્ય દર્શનં હિ ન વિદ્યતે

યોગની સિદ્ધિ માટે યોગ્ય રીતે આસન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, આત્માનું જ્ઞાન ધરાવનાર યોગ્ય સમયે જ યોગનું દર્શન કરે છે, અયોગ્ય સમયે નહિ.

અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને ચ જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે

અગ્નિ સાધનામાં, પાણીમાં, સુકાં પાંદડાંના ઢગલામાં, જીવજંતુઓથી ભરેલા સ્થળે, સ્મશાનમાં, જૂના ગૌશાળામાં કે ચાર રસ્તા પર—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે અશુભે દુર્જનાક્રાન્તે મશકાદિસમન્વિતે

શબ્દથી ભરેલા કે ભયજનક સ્થળે, વાંદળીયાના ઢગલામાં, અશુદ્ધ સ્થળે, દુષ્ટ લોકોથી ઘેરાયેલા કે મચ્છર વગેરેથી ભરેલા સ્થળે—

નાચરેદ્દેહબાધાયાં દૌર્મનસ્યાદિસમ્ભવે સુગુપ્તે તુ શુભે રમ્યે ગુહાયાં પર્વતસ્ય તુ

શરીર દુઃખે કે મનમાં કલેશ હોય ત્યાં યોગનો અભ્યાસ કરવો નહિ. પણ સારી રીતે છુપાયેલા, શુભ અને મનોહર સ્થળે, જેમ કે પર્વતની ગુફામાં—