લિઙ્ગપુરાણમ્

સંસિદ્ધઃ કાર્યકારણે તથા વૈ સમવર્તત એક એવ મહાદેવસ્ ત્રિધૈવં સ વ્યવસ્થિતઃ

કારણ અને પરિણામમાં પૂર્ણ, એ રીતે એ પ્રગટ થયો. એકમાત્ર મહાદેવ ત્રણ રૂપે સ્થિર છે.

અપ્રતીપેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ સમન્વિતઃ ધર્મેણ ચાપ્રતીપેન વૈરાગ્યેણ ચ તે ઽન્વિતાઃ

અનન્ય જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, એ બધા આ ગુણોથી ભરપૂર છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તેષાં મનસા યદ્યદીહિતમ્ વશીકૃતત્વાત્ત્રૈગુણ્યં સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અપ્રગટમાંથી એમના મનથી જે કંઈ ઇચ્છાય છે, તે જન્મે છે; કારણ કે એ ત્રણ ગુણોને વશ કરી લીધાં છે અને સ્વભાવથી એમાં આધાર રાખે છે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકઃ સ્મૃતઃ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયંભુવઃ

ચાર મુખવાળો બ્રહ્મા સર્જનહાર તરીકે ઓળખાય છે; કાળરૂપે એ અંતકર્તા કહેવાય છે. હજાર માથાવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થામાં રહે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે હ્યુદાસીનસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ જગતની રચના કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર કરે છે; પુરુષરૂપે એ નિષ્ક્રિય રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભો રુદ્રઃ કાલાગ્નિસન્નિભઃ પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો છે; રુદ્ર કાળાગ્નિ જેવો છે; અને પુરુષ, કમળની આંખોવાળો, એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

એક રૂપે, પછી બે રૂપે, પછી ત્રણ રૂપે અને પછી અનેક રૂપે, મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

વિવિધ રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામથી, પોતાની લીલાથી મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

જગતમાં જે ત્રણ રીતે વર્તે છે, તેથી એને ત્રિગુણ કહેવાય છે; ચાર ભાગે વહેંચાતા એને ચતુર્વ્યૂહ કહેવામાં આવે છે.

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનયમ્ યચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્ તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે

એ જે કંઈ મેળવે છે, જે કંઈ ગ્રહણ કરે છે, જે વિષયોમાં રસ લે છે અને જે એની સતત સ્થિતિ છે—એથી એને આત્મા કહેવામાં આવે છે.

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરી સો ઽસ્ય યત્પ્રભુઃ સ્વામિત્વમસ્ય યત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્

સર્વવ્યાપક હોવાને કારણે એ ઋષિ કહેવાય છે; શરીરધારી તરીકે એનું પ્રભુત્વ છે; સર્વનો સ્વામી હોવાથી એનું નામ વિષ્ણુ છે, કારણ કે એ સર્વમાં પ્રવેશ કરે છે.

ભગવાન્ ભગવદ્ભાવાન્ નિર્મલત્વાચ્છિવઃ સ્મૃતઃ પરમઃ સમ્પ્રકૃષ્ટત્વાદ્ અવનાદ્ ઓમિતિ સ્મૃતઃ

દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત હોવાથી એ ભગવાન કહેવાય છે; નિર્મળ હોવાથી એ શિવ કહેવાય છે; સર્વોચ્ચ હોવાથી પરમ કહેવાય છે; રક્ષક હોવાથી એ ઓમ તરીકે સ્મરણ થાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્તતે

સર્વજ્ઞ છે, કારણ કે સર્વ જ્ઞાન ધરાવે છે; સર્વમાં વ્યાપક હોવાથી એ સર્વ છે; પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, એ ત્રિલોકમાં પ્રવૃત્તિ લાવે છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ રક્ષતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્ આદિત્વાદ્ આદિદેવો ઽસાવ્ અજાતત્વાદ્ અજઃ સ્મૃતઃ

એ પોતે ત્રણ રૂપે સર્જન, સંહાર અને રક્ષણ કરે છે; પ્રથમ હોવાથી એ આદિદેવ કહેવાય છે; અજન્મા હોવાથી એ અજ કહેવાય છે.

પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ દેવેષુ ચ મહાન્દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

બધી પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે છે, તેથી એ પ્રજાપતિ કહેવાય છે; દેવોમાં મહાન હોવાથી એ મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વગત્વાચ્ચ દેવાનામ્ અવશ્યત્વાચ્ચ ઈશ્વરઃ બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે

સર્વવ્યાપી અને દેવોના સ્વામી હોવાથી એ ઈશ્વર કહેવાય છે; વિશાળ હોવાથી એ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાય છે; સર્વમાં રહેવાથી એ ભૂત કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્ એકત્વાત્કેવલઃ સ્મૃતઃ યસ્માત્પુર્યાં સ શેતે ચ તસ્માત્પૂરુષ ઉચ્યતે

ક્ષેત્રનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; એકત્વથી એ કેવલ કહેવાય છે; અને શરીરરૂપ શહેરમાં વસે છે, તેથી એ પુરુષ કહેવાય છે.

અનાદિત્વાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સંસ્મૃતઃ યાજ્યત્વાદુચ્યતે યજ્ઞઃ કવિર્ વિક્રાન્તદર્શનાત્

કેમકે તે અનાદિ છે અને સૌ પહેલા હતો, એટલે તેને સ્વયંભૂ કહેવામાં આવે છે. પૂજનીય હોવાથી તેને યજ્ઞ કહે છે. તે સર્વજ્ઞ છે અને તેની મહાન દૃષ્ટિ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

ક્રમણઃ ક્રમણીયત્વાત્ પાલકશ્ચાપિ પાલનાત્ આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલો હ્ય્ અગ્રજો ઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ

તેના ગતિશીલ સ્વભાવને કારણે તેને ક્રમણ કહે છે અને રક્ષણ કરનાર હોવાથી પાલક કહેવાય છે. તે આદિત્ય, કપિલ, અગ્રજ અને અગ્નિ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

હિરણ્યમસ્ય ગર્ભો ઽભૂદ્ ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભત્વં પુરાણે ઽસ્મિન્નિરુચ્યતે

તે સોનાના ગર્ભરૂપે થયો અને સોનામાંથી જન્મ્યો, એટલે આ પુરાણમાં તેને હિરણ્યગર્ભ કહેવાય છે.

સ્વયંભુવો ઽપિ વૃત્તસ્ય કાલો વિશ્વાત્મનસ્તુ યઃ ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતુમ્ અપિ વર્ષશતૈરપિ

સ્વયંભૂ, જે સમગ્ર વિશ્વનો આત્મા છે, તેના સમયને તો સૈંકડો વર્ષોથી પણ માપી શકાય તેમ નથી.

કાલસંખ્યાવિવૃત્તસ્ય પરાર્ધો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ તાવચ્છેષો ઽસ્ય કાલો ઽન્યસ્ તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

બ્રહ્માનો પરમ સમય પરાર્ધ કહેવાય છે, જ્યારે સમયની ગણતરી બંધ થાય છે. પછી જે સમય બાકી રહે છે, તે અંતે વિલીન થઈ જાય છે.

કોટિકોટિસહસ્રાણિ અહર્ભૂતાનિ યાનિ વૈ સમતીતાનિ કલ્પાનાં તાવચ્છેષાઃ પરે તુ યે યસ્ત્વયં વર્તતે કલ્પો વારાહસ્તં નિબોધત

અગાઉના કલ્પોમાં કરોડો કરોડ દિવસો વીતી ગયા છે; એટલાં જ ભવિષ્યમાં બાકી છે. હવે વર્તમાન વારાહ કલ્પનું વર્ણન સાંભળો.

પ્રથમઃ સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પો ઽયં વર્તતે દ્વિજાઃ યસ્મિન્સ્વાયંભુવાદ્યાસ્તુ મનવસ્તે ચતુર્દશ

હે દ્વિજો, એ બધા કલ્પોમાંથી આ વર્તમાન પહેલો કલ્પ છે, જેમાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓ આવ્યા છે.

અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ ભવિષ્યા યે ચ વૈ પુનઃ તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા

અતીત, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં, એ મનુઓ દ્વારા આ આખી ધરતી, સાત દ્વીપો અને પર્વતો સહિત, સંચાલિત થાય છે.

પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા મહેશ્વરૈઃ પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ તેષાં શૃણુત વિસ્તરમ્

હજાર યુગ સુધી મહેશ્વરો પોતાના તપથી અને પ્રજાઓ સાથે ધરતીનું રક્ષણ કરે છે. હવે એનું વિગતવાર વર્ણન સાંભળો.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ચ કથિતાનિ ભવિષ્યન્તિ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હિ

દરેક મન્વંતર સાથે બધા અંતરાળ સમય પણ વર્ણવાયા છે; અને દરેક કલ્પમાં પણ એવું જ છે.

અતીતાનિ ચ કલ્પાનિ સોદર્કાણિ સહાન્વયૈઃ અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા

અતીત કલ્પો, તેમના ઉપસર્જન અને વંશો સાથે, અને આવનારા કલ્પો પણ—જાણનારો એ બધાનું વિવેચન આવું જ કરે છે.

આપો હ્યગ્રે સમભવન્ નષ્ટે ચ પૃથિવીતલે શાન્તતારૈકનીરે ઽસ્મિન્ ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

પ્રથમ તો ફક્ત પાણી જ હતું, કારણ કે પૃથ્વી અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી; એ શાંત, એકરૂપ જળમાં કંઈ પણ દેખાતું નહોતું.