લિઙ્ગપુરાણમ્

મહેશ્વરાત્ત્રયો દેવા જજ્ઞિરે જગદીશ્વરાત્ શાશ્વતાઃ પરમા ગુહ્યઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

મહેશ્વર, જગતના સ્વામીમાંથી ત્રણ દેવતાઓ જન્મ્યા, જે શાશ્વત, પરમ, ગુહ્ય અને સર્વ જીવમાં વ્યાપક છે.

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ એત એવ ત્રયો લોકા એત એવ ત્રયો ઽગ્નયઃ

આ જ ત્રણ દેવતાઓ ત્રણ ગુણો, ત્રણ લોક અને ત્રણ અગ્નિરૂપ છે.

પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ પરસ્પરેણ વર્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

આ સર્વે પરસ્પર આધારિત, એકબીજાના અનુયાયી, પરસ્પર વ્યવહાર કરે છે અને એકબીજાને ધારણ કરે છે.

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યમુપજીવિનઃ ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

આ સર્વે એકબીજાની જોડણી છે, પરસ્પર આધાર આપે છે, ક્ષણમાત્ર પણ અલગ પડતા નથી અને ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.

ઈશ્વરસ્તુ પરો દેવો વિષ્ણુશ્ ચ મહતઃ પરઃ બ્રહ્મા ચ રજસા યુક્તઃ સર્ગાદૌ હિ પ્રવર્તતે

પરમેશ્વર સર્વથી ઉચ્ચ દેવ છે, વિષ્ણુ મહાનથી પણ પર છે, અને બ્રહ્મા રજસથી યુક્ત થઈ સર્જનના આરંભે પ્રવૃત્ત થાય છે.

પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિઃ સા પરા સ્મૃતા

એ પરમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રકૃતિ પણ પરમ ગણાય છે.

અધિષ્ઠિતા સા હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્તતે ચોદ્યમને સમન્તાત્ અનુપ્રવૃત્તસ્તુ મહાંસ્તદેનાં ચિરસ્થિરત્વાદ્ વિષયં શ્રિયઃ સ્વયમ્

પ્રકૃતિ મહેશ્વર દ્વારા નિયંત્રિત છે અને જ્યારે સર્વ રીતે ઉશ્કેરાય છે ત્યારે પ્રવૃત્ત થાય છે; મહાન એમાં પ્રવેશી લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહે છે અને એ જ શ્રીનું સ્થાન બને છે.

પ્રધાનગુણવૈષમ્યાત્ સર્ગકાલઃ પ્રવર્તતે ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વં તસ્માત્સદસદાત્મકાત્

પ્રધાનના ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જનનો સમય શરૂ થાય છે; ઈશ્વર દ્વારા નિયંત્રિત થવાને પહેલાં તે સદ અને અસદ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણે રુદ્રશ્ચાગ્રે હ્યવર્તત તેજસાપ્રતિમો ધીમાન્ અવ્યક્તઃ સમ્પ્રકાશકઃ

કાર્ય અને કારણમાં નિપુણ રુદ્ર પ્રથમ પ્રગટ થયા, જેમની તેજસ્વિતા અને બુદ્ધિ અદ્વિતીય છે, અવ્યક્ત હોવા છતાં પ્રકાશ આપનારા છે.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે બ્રહ્મા ચ ભગવાંસ્તસ્માચ્ ચતુર્વક્ત્રઃ પ્રજાપતિઃ

જેને શરીર છે, એ પ્રથમ છે; એને પુરુષ કહેવાય છે. એમાંથી જ ભગવાન બ્રહ્મા, ચાર મુખવાળો પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.

સંસિદ્ધઃ કાર્યકારણે તથા વૈ સમવર્તત એક એવ મહાદેવસ્ ત્રિધૈવં સ વ્યવસ્થિતઃ

કારણ અને પરિણામમાં પૂર્ણ, એ રીતે એ પ્રગટ થયો. એકમાત્ર મહાદેવ ત્રણ રૂપે સ્થિર છે.

અપ્રતીપેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ સમન્વિતઃ ધર્મેણ ચાપ્રતીપેન વૈરાગ્યેણ ચ તે ઽન્વિતાઃ

અનન્ય જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, એ બધા આ ગુણોથી ભરપૂર છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તેષાં મનસા યદ્યદીહિતમ્ વશીકૃતત્વાત્ત્રૈગુણ્યં સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અપ્રગટમાંથી એમના મનથી જે કંઈ ઇચ્છાય છે, તે જન્મે છે; કારણ કે એ ત્રણ ગુણોને વશ કરી લીધાં છે અને સ્વભાવથી એમાં આધાર રાખે છે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકઃ સ્મૃતઃ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયંભુવઃ

ચાર મુખવાળો બ્રહ્મા સર્જનહાર તરીકે ઓળખાય છે; કાળરૂપે એ અંતકર્તા કહેવાય છે. હજાર માથાવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થામાં રહે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે હ્યુદાસીનસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ જગતની રચના કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર કરે છે; પુરુષરૂપે એ નિષ્ક્રિય રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભો રુદ્રઃ કાલાગ્નિસન્નિભઃ પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો છે; રુદ્ર કાળાગ્નિ જેવો છે; અને પુરુષ, કમળની આંખોવાળો, એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

એક રૂપે, પછી બે રૂપે, પછી ત્રણ રૂપે અને પછી અનેક રૂપે, મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

વિવિધ રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામથી, પોતાની લીલાથી મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

જગતમાં જે ત્રણ રીતે વર્તે છે, તેથી એને ત્રિગુણ કહેવાય છે; ચાર ભાગે વહેંચાતા એને ચતુર્વ્યૂહ કહેવામાં આવે છે.

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનયમ્ યચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્ તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે

એ જે કંઈ મેળવે છે, જે કંઈ ગ્રહણ કરે છે, જે વિષયોમાં રસ લે છે અને જે એની સતત સ્થિતિ છે—એથી એને આત્મા કહેવામાં આવે છે.

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરી સો ઽસ્ય યત્પ્રભુઃ સ્વામિત્વમસ્ય યત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્

સર્વવ્યાપક હોવાને કારણે એ ઋષિ કહેવાય છે; શરીરધારી તરીકે એનું પ્રભુત્વ છે; સર્વનો સ્વામી હોવાથી એનું નામ વિષ્ણુ છે, કારણ કે એ સર્વમાં પ્રવેશ કરે છે.

ભગવાન્ ભગવદ્ભાવાન્ નિર્મલત્વાચ્છિવઃ સ્મૃતઃ પરમઃ સમ્પ્રકૃષ્ટત્વાદ્ અવનાદ્ ઓમિતિ સ્મૃતઃ

દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત હોવાથી એ ભગવાન કહેવાય છે; નિર્મળ હોવાથી એ શિવ કહેવાય છે; સર્વોચ્ચ હોવાથી પરમ કહેવાય છે; રક્ષક હોવાથી એ ઓમ તરીકે સ્મરણ થાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્તતે

સર્વજ્ઞ છે, કારણ કે સર્વ જ્ઞાન ધરાવે છે; સર્વમાં વ્યાપક હોવાથી એ સર્વ છે; પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચી, એ ત્રિલોકમાં પ્રવૃત્તિ લાવે છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ રક્ષતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્ આદિત્વાદ્ આદિદેવો ઽસાવ્ અજાતત્વાદ્ અજઃ સ્મૃતઃ

એ પોતે ત્રણ રૂપે સર્જન, સંહાર અને રક્ષણ કરે છે; પ્રથમ હોવાથી એ આદિદેવ કહેવાય છે; અજન્મા હોવાથી એ અજ કહેવાય છે.

પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ દેવેષુ ચ મહાન્દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

બધી પ્રજાઓનું રક્ષણ કરે છે, તેથી એ પ્રજાપતિ કહેવાય છે; દેવોમાં મહાન હોવાથી એ મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

સર્વગત્વાચ્ચ દેવાનામ્ અવશ્યત્વાચ્ચ ઈશ્વરઃ બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે

સર્વવ્યાપી અને દેવોના સ્વામી હોવાથી એ ઈશ્વર કહેવાય છે; વિશાળ હોવાથી એ બ્રહ્મા તરીકે ઓળખાય છે; સર્વમાં રહેવાથી એ ભૂત કહેવાય છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્ એકત્વાત્કેવલઃ સ્મૃતઃ યસ્માત્પુર્યાં સ શેતે ચ તસ્માત્પૂરુષ ઉચ્યતે

ક્ષેત્રનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવાથી એ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; એકત્વથી એ કેવલ કહેવાય છે; અને શરીરરૂપ શહેરમાં વસે છે, તેથી એ પુરુષ કહેવાય છે.

અનાદિત્વાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સંસ્મૃતઃ યાજ્યત્વાદુચ્યતે યજ્ઞઃ કવિર્ વિક્રાન્તદર્શનાત્

કેમકે તે અનાદિ છે અને સૌ પહેલા હતો, એટલે તેને સ્વયંભૂ કહેવામાં આવે છે. પૂજનીય હોવાથી તેને યજ્ઞ કહે છે. તે સર્વજ્ઞ છે અને તેની મહાન દૃષ્ટિ માટે પ્રસિદ્ધ છે.

ક્રમણઃ ક્રમણીયત્વાત્ પાલકશ્ચાપિ પાલનાત્ આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલો હ્ય્ અગ્રજો ઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ

તેના ગતિશીલ સ્વભાવને કારણે તેને ક્રમણ કહે છે અને રક્ષણ કરનાર હોવાથી પાલક કહેવાય છે. તે આદિત્ય, કપિલ, અગ્રજ અને અગ્નિ તરીકે પણ ઓળખાય છે.