લિઙ્ગપુરાણમ્

એતત્કાલાન્તરં જ્ઞેયમ્ અહર્વૈ પારમેશ્વરમ્ રાત્રિશ્ચૈતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ

આ સમય પરમેશ્વરની એક દિવસ ગણાય છે; અને પરમેશ્વરની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી છે, એ પણ જાણવી.

અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ રાત્રિશ્ ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ નાહસ્તુ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્

જેને હાથ નથી, તેની સર્જન અને રાત્રિ પ્રલય કહેવાય છે; પણ એ જેણે હાથ નથી, તેને માટે રાત્રિ કે પ્રલય નથી, આવું સમજવું જોઈએ.

ઉપચારસ્તુ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ

લોકોના કલ્યાણ માટે ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો અને પાંચ મહાભૂત વિશે રૂપક રૂપે સમજાવાયું છે.

તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ બુદ્ધિશ્ ચ સહ દૈવતૈઃ અહસ્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ પરમેશસ્ય ધીમતઃ

એથી બધાં જીવ, બુદ્ધિ અને દેવતાઓ સાથે, હાથ વિના, સર્વે પરમજ્ઞાની પરમેશ્વરમાં સ્થિત છે.

અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતે વ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે

વિશ્વની ઉત્પત્તિ અને રાત્રિના અંતે, જ્યારે સર્વે પ્રપંચ અને તેના રૂપો લય પામે છે, ત્યારે બધું પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.

સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ તમઃસત્ત્વરજોપેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ

પ્રધાન અને પુરુષ બંને સ્વભાવથી સાથે રહે છે, તેમા અંધકાર, સત્વ અને રજસ છે, અને બંને સમાન રીતે સ્થિર છે.

અનુપૃક્તાવભૂતાં તાવ્ ઓતપ્રોતૌ પરસ્પરમ્ ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

આ બંને એકબીજામાં વ્યાપી અને જોડાયેલા છે; જ્યારે ગુણો સમાન થાય ત્યારે લય થાય છે, અને જ્યારે અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જન થાય છે.

તિલે યથા ભવેત્તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્ તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજસ્યનુસૃતં જગત્

જેમ તલમાં તેલ અને દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, તેમ જગત પણ તમસ, સત્વ અને રજસના અનુસરણમાં રહે છે.

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તથા અર્હમુખે પ્રવૃત્તશ્ ચ પરઃ પ્રકૃતિસંભવઃ

સંપૂર્ણ રાત્રિ મહાદેવીનું પૂજન કર્યા પછી, યોગ્યના મુખમાંથી ઉદ્ભવેલો પરમ, પ્રકૃતિમાંથી જન્મે છે.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ પ્રધાનં પુરુષં ચૈવ પ્રવિશ્ય સ મહેશ્વરઃ

પરમેશ્વરે પરમ યોગથી પ્રધાન અને પુરુષને ઉશ્કેર્યા, અને તેમાં પ્રવેશી મહેશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.

મહેશ્વરાત્ત્રયો દેવા જજ્ઞિરે જગદીશ્વરાત્ શાશ્વતાઃ પરમા ગુહ્યઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ

મહેશ્વર, જગતના સ્વામીમાંથી ત્રણ દેવતાઓ જન્મ્યા, જે શાશ્વત, પરમ, ગુહ્ય અને સર્વ જીવમાં વ્યાપક છે.

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ એત એવ ત્રયો લોકા એત એવ ત્રયો ઽગ્નયઃ

આ જ ત્રણ દેવતાઓ ત્રણ ગુણો, ત્રણ લોક અને ત્રણ અગ્નિરૂપ છે.

પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ પરસ્પરેણ વર્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

આ સર્વે પરસ્પર આધારિત, એકબીજાના અનુયાયી, પરસ્પર વ્યવહાર કરે છે અને એકબીજાને ધારણ કરે છે.

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યમુપજીવિનઃ ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્

આ સર્વે એકબીજાની જોડણી છે, પરસ્પર આધાર આપે છે, ક્ષણમાત્ર પણ અલગ પડતા નથી અને ક્યારેય એકબીજાને છોડતા નથી.

ઈશ્વરસ્તુ પરો દેવો વિષ્ણુશ્ ચ મહતઃ પરઃ બ્રહ્મા ચ રજસા યુક્તઃ સર્ગાદૌ હિ પ્રવર્તતે

પરમેશ્વર સર્વથી ઉચ્ચ દેવ છે, વિષ્ણુ મહાનથી પણ પર છે, અને બ્રહ્મા રજસથી યુક્ત થઈ સર્જનના આરંભે પ્રવૃત્ત થાય છે.

પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિઃ સા પરા સ્મૃતા

એ પરમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે અને પ્રકૃતિ પણ પરમ ગણાય છે.

અધિષ્ઠિતા સા હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્તતે ચોદ્યમને સમન્તાત્ અનુપ્રવૃત્તસ્તુ મહાંસ્તદેનાં ચિરસ્થિરત્વાદ્ વિષયં શ્રિયઃ સ્વયમ્

પ્રકૃતિ મહેશ્વર દ્વારા નિયંત્રિત છે અને જ્યારે સર્વ રીતે ઉશ્કેરાય છે ત્યારે પ્રવૃત્ત થાય છે; મહાન એમાં પ્રવેશી લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહે છે અને એ જ શ્રીનું સ્થાન બને છે.

પ્રધાનગુણવૈષમ્યાત્ સર્ગકાલઃ પ્રવર્તતે ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વં તસ્માત્સદસદાત્મકાત્

પ્રધાનના ગુણોમાં અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જનનો સમય શરૂ થાય છે; ઈશ્વર દ્વારા નિયંત્રિત થવાને પહેલાં તે સદ અને અસદ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણે રુદ્રશ્ચાગ્રે હ્યવર્તત તેજસાપ્રતિમો ધીમાન્ અવ્યક્તઃ સમ્પ્રકાશકઃ

કાર્ય અને કારણમાં નિપુણ રુદ્ર પ્રથમ પ્રગટ થયા, જેમની તેજસ્વિતા અને બુદ્ધિ અદ્વિતીય છે, અવ્યક્ત હોવા છતાં પ્રકાશ આપનારા છે.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે બ્રહ્મા ચ ભગવાંસ્તસ્માચ્ ચતુર્વક્ત્રઃ પ્રજાપતિઃ

જેને શરીર છે, એ પ્રથમ છે; એને પુરુષ કહેવાય છે. એમાંથી જ ભગવાન બ્રહ્મા, ચાર મુખવાળો પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થાય છે.

સંસિદ્ધઃ કાર્યકારણે તથા વૈ સમવર્તત એક એવ મહાદેવસ્ ત્રિધૈવં સ વ્યવસ્થિતઃ

કારણ અને પરિણામમાં પૂર્ણ, એ રીતે એ પ્રગટ થયો. એકમાત્ર મહાદેવ ત્રણ રૂપે સ્થિર છે.

અપ્રતીપેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ સમન્વિતઃ ધર્મેણ ચાપ્રતીપેન વૈરાગ્યેણ ચ તે ઽન્વિતાઃ

અનન્ય જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય, ધર્મ અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, એ બધા આ ગુણોથી ભરપૂર છે.

અવ્યક્તાજ્જાયતે તેષાં મનસા યદ્યદીહિતમ્ વશીકૃતત્વાત્ત્રૈગુણ્યં સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ

અપ્રગટમાંથી એમના મનથી જે કંઈ ઇચ્છાય છે, તે જન્મે છે; કારણ કે એ ત્રણ ગુણોને વશ કરી લીધાં છે અને સ્વભાવથી એમાં આધાર રાખે છે.

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકઃ સ્મૃતઃ સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયંભુવઃ

ચાર મુખવાળો બ્રહ્મા સર્જનહાર તરીકે ઓળખાય છે; કાળરૂપે એ અંતકર્તા કહેવાય છે. હજાર માથાવાળો પુરુષ, સ્વયંભૂ, ત્રણ અવસ્થામાં રહે છે.

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ પુરુષત્વે હ્યુદાસીનસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ

બ્રહ્મા રૂપે એ જગતની રચના કરે છે; કાળરૂપે એ સંહાર કરે છે; પુરુષરૂપે એ નિષ્ક્રિય રહે છે—આ પ્રજાપતિની ત્રણ અવસ્થાઓ છે.

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભો રુદ્રઃ કાલાગ્નિસન્નિભઃ પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ

બ્રહ્મા કમળમાંથી જન્મેલા જેવો છે; રુદ્ર કાળાગ્નિ જેવો છે; અને પુરુષ, કમળની આંખોવાળો, એ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

એક રૂપે, પછી બે રૂપે, પછી ત્રણ રૂપે અને પછી અનેક રૂપે, મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ

વિવિધ રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામથી, પોતાની લીલાથી મહેશ્વર શરીરોની રચના અને પરિવર્તન કરે છે.

ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ત્રિગુણ ઉચ્યતે ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ

જગતમાં જે ત્રણ રીતે વર્તે છે, તેથી એને ત્રિગુણ કહેવાય છે; ચાર ભાગે વહેંચાતા એને ચતુર્વ્યૂહ કહેવામાં આવે છે.