લિઙ્ગપુરાણમ્

તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શસ્યતે શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

આથી પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી અને તત્વોમાં સૌથી સ્થૂળ માનવામાં આવે છે. શાંત, તીવ્ર અને મોહવાળી ભિન્નતાઓ પણ એ રીતે ઓળખાય છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ભૂમેરન્તસ્ત્વિદં સર્વં લોકાલોકાચલાવૃતમ્

પરસ્પર પ્રવેશથી તત્વો એકબીજાને આધાર આપે છે. પૃથ્વીના અંદર બધું છે, જે લોક, અલોક અને પર્વતોથી ઘેરાયેલું છે.

વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ ગુણં પૂર્વસ્ય સર્ગસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરાઃ

આ ભિન્નતાઓ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે અને સ્થિર હોવાથી યાદ રાખવામાં આવે છે. દરેક પછીનું સર્જન પહેલા તત્વનો ગુણ મેળવે છે.

તેષાં યાવચ્ચ તદ્ યચ્ચ યચ્ચ તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્ ઉપલભ્યાપ્સુ વૈ ગન્ધં કેચિદ્ બ્રૂયુર્ અપાં ગુણમ્

જ્યાં સુધી એ ગુણો રહે છે, ત્યાં સુધી જે કંઈ એના ગુણ ગણાય છે, કેટલાક લોકો પાણીમાં સુગંધ અનુભવે છે અને તેને પાણીનો ગુણ કહે છે.

પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદ્ અપાં વાયોશ્ ચ સંશ્રયાત્ એતે સપ્ત મહાત્માનો હ્ય્ અન્યોન્યસ્ય સમાશ્રયાત્

પણ એ ગુણ સાચે તો પૃથ્વીનો જ છે, પણ પાણી અને વાયુ સાથેના સંયોગથી તેમાં દેખાય છે; આ સાત મહત્ત્વના તત્વો એકબીજાના સંયોગથી એકબીજાના ગુણો મેળવે છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહાદયો વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષના અધિષ્ઠાન અને અવ્યક્તની કૃપાથી આ મહત્ત્વના તત્વો, વિશિષ્ટ રૂપે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરે છે.

એકકાલસમુત્પન્નં જલબુદ્બુદવચ્ચ તત્ વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમ્ અભવન્ મહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્

એ બ્રહ્માંડ એક સાથે, પાણીમાં બબૂકાની જેમ, વિશિષ્ટ તત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એ વિશાળ છે અને પાણી પર તરે છે.

અદ્ભિર્ દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતો ઽણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈતાસ્ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

બ્રહ્માંડ બહારથી પાણીથી ઘેરાયેલું છે, જે તેની તુલનાએ દસગણું છે; અને એ પાણી પણ બહારથી અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે, જે દસગણું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બાહ્યતો વૃતમ્ વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ

પછી એ અગ્નિ પણ બહારથી વાયુથી દસગણું ઘેરાયેલું છે; અને વાયુ પણ બહારથી આકાશથી દસગણું ઘેરાયેલું છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્ ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

વાયુને આકાશે ઘેરી લીધું છે, અને આકાશને ભૂતાદિ તત્વે ઘેર્યું છે; ભૂતાદિને મહત્તત્વે ઘેર્યું છે અને મહત્તત્વને અવ્યક્તે ઘેર્યું છે.

શર્વશ્ચાણ્ડકપાલસ્થો ભવશ્ચાંભસિ સુવ્રતાઃ રુદ્રો ઽગ્નિમધ્યે ભગવાન્ ઉગ્રો વાયૌ પુનઃ સ્મૃતઃ

શર્વ બ્રહ્માંડના કપાળમાં નિવાસ કરે છે, ભવ પાણીમાં છે, ભગવાન રુદ્ર અગ્નિમાં છે અને ઉગ્રને વાયુમાં સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

ભીમશ્ચાવનિમધ્યસ્થો હ્ય્ અહઙ્કારે મહેશ્વરઃ બુદ્ધૌ ચ ભગવાનીશઃ સર્વતઃ પરમેશ્વરઃ

ભીમ પૃથ્વી વચ્ચે છે, મહેશ્વર અહંકારમાં છે, અને ભગવાન ઈશ બુદ્ધિમાં છે; સર્વત્ર પરમેશ્વર છે.

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્ વૃતમ્ એતા આવૃત્ય ચાન્યોન્યમ્ અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ

આ સાત પ્રાકૃત આવરણોથી બ્રહ્માંડ ઘેરાયેલું છે; અને એકબીજાને આવરીને આ આઠ તત્ત્વો સ્થિર છે.

પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા તુ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્ એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

સૃષ્ટિ સમયે, એ તત્ત્વો એમ જ રહીને એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે; અને પરસ્પર ઉત્પન્ન થઈને એકબીજાને આધાર આપે છે.

આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિષુ મહેશ્વરઃ પરો ઽવ્યક્તાદ્ અણ્ડમ્ અવ્યક્તસંભવમ્

આધાર અને આધારિતના રૂપે, આ રૂપાંતરો રૂપાંતરિતમાં રહે છે; મહેશ્વર, અવ્યક્તથી પર, એ બ્રહ્માંડનો મૂળ સ્ત્રોત છે, જે અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

અણ્ડાજ્જજ્ઞે સ એવેશઃ પુરુષો ઽર્કસમપ્રભઃ તસ્મિન્કાર્યસ્ય કરણં સંસિદ્ધં સ્વેચ્છયૈવ તુ

એ બ્રહ્માંડમાંથી એ જ ભગવાન જન્મ્યા, જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પુરુષ છે; તેમાં કાર્ય માટેના સાધનો સ્વેચ્છાએ સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થયા.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે તસ્ય વામાઙ્ગજો વિષ્ણુઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

એ પ્રથમ શરીરધારી છે, જેને પુરુષ કહે છે; તેના ડાબા ભાગમાંથી સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત વિષ્ણુ જન્મ્યા.

લક્ષ્મ્યા દેવ્યા હ્યભૂદ્દેવ ઇચ્છયા પરમેષ્ઠિનઃ દક્ષિણાઙ્ગભવો બ્રહ્મા સરસ્વત્યા જગદ્ગુરુઃ

પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી દેવી લક્ષ્મી જન્મ્યા; અને તેના જમણા ભાગમાંથી જગતના ગુરુ બ્રહ્મા અને સરસ્વતી પ્રગટ થયા.

તસ્મિન્નણ્ડે ઇમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્ ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

એ બ્રહ્માંડમાં આ બધા લોકો અને આખું જગત છે; ચંદ્ર, સૂર્ય, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને વાયુ પણ તેમાં છે.

લોકાલોકદ્વયં કિંચિદ્ અણ્ડે હ્યસ્મિન્સમર્પિતમ્ યત્તુ સૃષ્ટૌ પ્રસંખ્યાતં મયા કાલાન્તરં દ્વિજાઃ

આ બ્રહ્માંડમાં લોક અને અલોક બંને થોડા પ્રમાણમાં સમાવાયા છે; અને સૃષ્ટિ વખતે મેં જે ગણાવ્યું છે, એ બધું તેમાં છે.

એતત્કાલાન્તરં જ્ઞેયમ્ અહર્વૈ પારમેશ્વરમ્ રાત્રિશ્ચૈતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ

આ સમય પરમેશ્વરની એક દિવસ ગણાય છે; અને પરમેશ્વરની રાત્રિ પણ એટલી જ લાંબી છે, એ પણ જાણવી.

અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ રાત્રિશ્ ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ નાહસ્તુ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્

જેને હાથ નથી, તેની સર્જન અને રાત્રિ પ્રલય કહેવાય છે; પણ એ જેણે હાથ નથી, તેને માટે રાત્રિ કે પ્રલય નથી, આવું સમજવું જોઈએ.

ઉપચારસ્તુ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ

લોકોના કલ્યાણ માટે ઇન્દ્રિયો, તેમના વિષયો અને પાંચ મહાભૂત વિશે રૂપક રૂપે સમજાવાયું છે.

તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ બુદ્ધિશ્ ચ સહ દૈવતૈઃ અહસ્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ પરમેશસ્ય ધીમતઃ

એથી બધાં જીવ, બુદ્ધિ અને દેવતાઓ સાથે, હાથ વિના, સર્વે પરમજ્ઞાની પરમેશ્વરમાં સ્થિત છે.

અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતે વ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે

વિશ્વની ઉત્પત્તિ અને રાત્રિના અંતે, જ્યારે સર્વે પ્રપંચ અને તેના રૂપો લય પામે છે, ત્યારે બધું પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.

સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ તમઃસત્ત્વરજોપેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ

પ્રધાન અને પુરુષ બંને સ્વભાવથી સાથે રહે છે, તેમા અંધકાર, સત્વ અને રજસ છે, અને બંને સમાન રીતે સ્થિર છે.

અનુપૃક્તાવભૂતાં તાવ્ ઓતપ્રોતૌ પરસ્પરમ્ ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે

આ બંને એકબીજામાં વ્યાપી અને જોડાયેલા છે; જ્યારે ગુણો સમાન થાય ત્યારે લય થાય છે, અને જ્યારે અસમાનતા આવે ત્યારે સર્જન થાય છે.

તિલે યથા ભવેત્તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્ તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજસ્યનુસૃતં જગત્

જેમ તલમાં તેલ અને દૂધમાં ઘી રહેલું હોય છે, તેમ જગત પણ તમસ, સત્વ અને રજસના અનુસરણમાં રહે છે.

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તથા અર્હમુખે પ્રવૃત્તશ્ ચ પરઃ પ્રકૃતિસંભવઃ

સંપૂર્ણ રાત્રિ મહાદેવીનું પૂજન કર્યા પછી, યોગ્યના મુખમાંથી ઉદ્ભવેલો પરમ, પ્રકૃતિમાંથી જન્મે છે.