લિઙ્ગપુરાણમ્

અવિશેષવાચકત્વાદ્ અવિશેષાસ્ તતસ્ તુ તે પ્રશાન્તઘોરમૂઢત્વાદ્ અવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

કારણ કે એ તત્વો ભેદ વગરના છે, તેથી તેમને અભેદ કહે છે. શાંતિ, તીવ્રતા અને મોહના કારણે પણ તેમને અભેદ કહેવાય છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરમ્ વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકાત્

આ તન્માત્રાઓની સર્જના પરસ્પરથી થાય છે, અને તે વૈકારિક અહંકારથી, જેમાં સત્વ ગુણ વધુ છે, ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્ સમ્પ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

એ વૈકારિક સર્જન એક સાથે પ્રગટે છે: પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો.

સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્ દેવા વૈકારિકા દશ એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્

ઇન્દ્રિયો સાધનરૂપ છે; દસ વૈકારિક દેવતાઓ તેમનું નેતૃત્વ કરે છે. અગિયારમું મન છે, જે પોતાના ગુણથી બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ તાનિ વૈ

કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક — આ પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે, જે બુદ્ધિથી યુક્ત છે અને ધ્વનિ વગેરેને ગ્રહણ કરવા માટે છે.

પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્ ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાક્યં ચ કર્મ તત્

પગ, ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ અને વાણી — આ પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે. ચાલવું, વિસર્જન, આનંદ, કૌશલ્ય અને બોલવું એ તેમનાં કાર્ય છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્ દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ હતો, તેમાં માત્ર સ્પર્શ પ્રવેશ્યો. ત્યારબાદ વાયુ દ્વિગુણ થયો, એટલે કે તેમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને આવ્યા.

રૂપં તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ ત્રિગુણસ્તુ તતસ્ત્વગ્નિઃ સશબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

એ જ રીતે, જ્યારે રૂપ ઉમેરાયું, ત્યારે ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને હાજર રહ્યા. પછી અગ્નિ ત્રિગુણ થયો — તેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ ત્રણેય આવ્યા.

સશબ્દસ્પર્શરૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશત્ તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ સાથે માત્ર સ્વાદ ઉમેરાયો. તેથી જળ ચોગુણ ગણાય છે અને તેનો મુખ્ય ગુણ સ્વાદ છે.

શબ્દસ્પર્શં ચ રૂપં ચ રસો વૈ ગન્ધમાવિશત્ સંગતા ગન્ધમાત્રેણ આવિશન્તો મહીમિમામ્

ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ અને સ્વાદમાં માત્ર સુગંધ ઉમેરાયો. સુગંધના ગુણ સાથે એ બધાં પૃથ્વીમાં પ્રવેશ્યા.

તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શસ્યતે શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

આથી પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી અને તત્વોમાં સૌથી સ્થૂળ માનવામાં આવે છે. શાંત, તીવ્ર અને મોહવાળી ભિન્નતાઓ પણ એ રીતે ઓળખાય છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ભૂમેરન્તસ્ત્વિદં સર્વં લોકાલોકાચલાવૃતમ્

પરસ્પર પ્રવેશથી તત્વો એકબીજાને આધાર આપે છે. પૃથ્વીના અંદર બધું છે, જે લોક, અલોક અને પર્વતોથી ઘેરાયેલું છે.

વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ ગુણં પૂર્વસ્ય સર્ગસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરાઃ

આ ભિન્નતાઓ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે અને સ્થિર હોવાથી યાદ રાખવામાં આવે છે. દરેક પછીનું સર્જન પહેલા તત્વનો ગુણ મેળવે છે.

તેષાં યાવચ્ચ તદ્ યચ્ચ યચ્ચ તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્ ઉપલભ્યાપ્સુ વૈ ગન્ધં કેચિદ્ બ્રૂયુર્ અપાં ગુણમ્

જ્યાં સુધી એ ગુણો રહે છે, ત્યાં સુધી જે કંઈ એના ગુણ ગણાય છે, કેટલાક લોકો પાણીમાં સુગંધ અનુભવે છે અને તેને પાણીનો ગુણ કહે છે.

પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદ્ અપાં વાયોશ્ ચ સંશ્રયાત્ એતે સપ્ત મહાત્માનો હ્ય્ અન્યોન્યસ્ય સમાશ્રયાત્

પણ એ ગુણ સાચે તો પૃથ્વીનો જ છે, પણ પાણી અને વાયુ સાથેના સંયોગથી તેમાં દેખાય છે; આ સાત મહત્ત્વના તત્વો એકબીજાના સંયોગથી એકબીજાના ગુણો મેળવે છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહાદયો વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષના અધિષ્ઠાન અને અવ્યક્તની કૃપાથી આ મહત્ત્વના તત્વો, વિશિષ્ટ રૂપે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરે છે.

એકકાલસમુત્પન્નં જલબુદ્બુદવચ્ચ તત્ વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમ્ અભવન્ મહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્

એ બ્રહ્માંડ એક સાથે, પાણીમાં બબૂકાની જેમ, વિશિષ્ટ તત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એ વિશાળ છે અને પાણી પર તરે છે.

અદ્ભિર્ દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતો ઽણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈતાસ્ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

બ્રહ્માંડ બહારથી પાણીથી ઘેરાયેલું છે, જે તેની તુલનાએ દસગણું છે; અને એ પાણી પણ બહારથી અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે, જે દસગણું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બાહ્યતો વૃતમ્ વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ

પછી એ અગ્નિ પણ બહારથી વાયુથી દસગણું ઘેરાયેલું છે; અને વાયુ પણ બહારથી આકાશથી દસગણું ઘેરાયેલું છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્ ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

વાયુને આકાશે ઘેરી લીધું છે, અને આકાશને ભૂતાદિ તત્વે ઘેર્યું છે; ભૂતાદિને મહત્તત્વે ઘેર્યું છે અને મહત્તત્વને અવ્યક્તે ઘેર્યું છે.

શર્વશ્ચાણ્ડકપાલસ્થો ભવશ્ચાંભસિ સુવ્રતાઃ રુદ્રો ઽગ્નિમધ્યે ભગવાન્ ઉગ્રો વાયૌ પુનઃ સ્મૃતઃ

શર્વ બ્રહ્માંડના કપાળમાં નિવાસ કરે છે, ભવ પાણીમાં છે, ભગવાન રુદ્ર અગ્નિમાં છે અને ઉગ્રને વાયુમાં સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

ભીમશ્ચાવનિમધ્યસ્થો હ્ય્ અહઙ્કારે મહેશ્વરઃ બુદ્ધૌ ચ ભગવાનીશઃ સર્વતઃ પરમેશ્વરઃ

ભીમ પૃથ્વી વચ્ચે છે, મહેશ્વર અહંકારમાં છે, અને ભગવાન ઈશ બુદ્ધિમાં છે; સર્વત્ર પરમેશ્વર છે.

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્ વૃતમ્ એતા આવૃત્ય ચાન્યોન્યમ્ અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ

આ સાત પ્રાકૃત આવરણોથી બ્રહ્માંડ ઘેરાયેલું છે; અને એકબીજાને આવરીને આ આઠ તત્ત્વો સ્થિર છે.

પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા તુ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્ એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

સૃષ્ટિ સમયે, એ તત્ત્વો એમ જ રહીને એકબીજાને ગ્રહણ કરે છે; અને પરસ્પર ઉત્પન્ન થઈને એકબીજાને આધાર આપે છે.

આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિષુ મહેશ્વરઃ પરો ઽવ્યક્તાદ્ અણ્ડમ્ અવ્યક્તસંભવમ્

આધાર અને આધારિતના રૂપે, આ રૂપાંતરો રૂપાંતરિતમાં રહે છે; મહેશ્વર, અવ્યક્તથી પર, એ બ્રહ્માંડનો મૂળ સ્ત્રોત છે, જે અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

અણ્ડાજ્જજ્ઞે સ એવેશઃ પુરુષો ઽર્કસમપ્રભઃ તસ્મિન્કાર્યસ્ય કરણં સંસિદ્ધં સ્વેચ્છયૈવ તુ

એ બ્રહ્માંડમાંથી એ જ ભગવાન જન્મ્યા, જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી પુરુષ છે; તેમાં કાર્ય માટેના સાધનો સ્વેચ્છાએ સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર થયા.

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે તસ્ય વામાઙ્ગજો વિષ્ણુઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ

એ પ્રથમ શરીરધારી છે, જેને પુરુષ કહે છે; તેના ડાબા ભાગમાંથી સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત વિષ્ણુ જન્મ્યા.

લક્ષ્મ્યા દેવ્યા હ્યભૂદ્દેવ ઇચ્છયા પરમેષ્ઠિનઃ દક્ષિણાઙ્ગભવો બ્રહ્મા સરસ્વત્યા જગદ્ગુરુઃ

પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી દેવી લક્ષ્મી જન્મ્યા; અને તેના જમણા ભાગમાંથી જગતના ગુરુ બ્રહ્મા અને સરસ્વતી પ્રગટ થયા.

તસ્મિન્નણ્ડે ઇમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્ ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

એ બ્રહ્માંડમાં આ બધા લોકો અને આખું જગત છે; ચંદ્ર, સૂર્ય, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને વાયુ પણ તેમાં છે.