લિઙ્ગપુરાણમ્

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્ તત્ત્વમ્ આદ્યમ્ અનુત્તમમ્ વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈર્ દેવસદ્ભાવચેતકૈઃ

વિવિધ અર્થ ધરાવતા શબ્દોથી, સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ તત્વ તત્વજ્ઞ અને દેવપ્રેમી લોકો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે.

મહાન્સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા સંકલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

મહત સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી સર્જન કરે છે; તેની બે પ્રવૃત્તિઓ સંકલ્પ અને અધ્યવસાય કહેવાય છે.

ત્રિગુણાદ્ રજસોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારસ્તતો ઽભવત્ મહતા ચ વૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિર્ બાહ્યતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાંથી જ્યારે રજસ વધે છે ત્યારે અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે; મહતથી આવરીને સર્જન તત્વોથી શરૂ થાય છે, જે બહારના છે.

તસ્માદેવ તમોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારાદજાયત ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

એજ અહંકારમાંથી જ્યારે તમસ વધે છે ત્યારે તત્વોના સૂક્ષ્મ સર્જન થાય છે, જે અંધકાર સ્વરૂપ છે.

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ આકાશં સુષિરં તસ્માદ્ ઉત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

તત્વપ્રધાન રૂપાંતર પામી પહેલા માત્ર ધ્વનિ સર્જે છે; ત્યારબાદ ખાલી જગ્યા, એટલે આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેની વિશેષતા ધ્વનિ છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનો ગુણ છે. વાયુએ રૂપ બદલીને સ્પર્શનો ગુણ ઉત્પન્ન કર્યો અને એ ધ્વનિને આવરી લીધો.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

વાયુમાંથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો, જેનું લક્ષણ રૂપ છે. વાયુમાં માત્ર સ્પર્શ હતો, એ રૂપને આવરી લેશે.

જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ સમ્ભવન્તિ તતો હ્યાપસ્ તા વૈ સર્વરસાત્મિકાઃ

પ્રકાશે રૂપ બદલતાં માત્ર રસ ઉત્પન્ન કર્યો. ત્યારપછી જળ પેદા થયું, જેમાં બધા જ સ્વાદો છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રો ઽગ્નિર્ આવૃણોત્ આપશ્ચાપિ વિકુર્વત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે

જળમાં માત્ર સ્વાદનો ગુણ હતો, જેને અગ્નિએ, જેમાં માત્ર રૂપ છે, આવરી લીધું. પછી જળે રૂપ બદલીને માત્ર સુગંધ ઉત્પન્ન કરી.

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ ચ તન્માત્રં તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા

એમાંથી સંયોજન પેદા થાય છે, તેનો ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે. દરેક તત્વમાં તેનું પોતાનું સૂક્ષ્મ ગુણ રહેલું છે, તેથી તેને તન્માત્રા કહે છે.

અવિશેષવાચકત્વાદ્ અવિશેષાસ્ તતસ્ તુ તે પ્રશાન્તઘોરમૂઢત્વાદ્ અવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

કારણ કે એ તત્વો ભેદ વગરના છે, તેથી તેમને અભેદ કહે છે. શાંતિ, તીવ્રતા અને મોહના કારણે પણ તેમને અભેદ કહેવાય છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરમ્ વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકાત્

આ તન્માત્રાઓની સર્જના પરસ્પરથી થાય છે, અને તે વૈકારિક અહંકારથી, જેમાં સત્વ ગુણ વધુ છે, ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્ સમ્પ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

એ વૈકારિક સર્જન એક સાથે પ્રગટે છે: પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો.

સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્ દેવા વૈકારિકા દશ એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્

ઇન્દ્રિયો સાધનરૂપ છે; દસ વૈકારિક દેવતાઓ તેમનું નેતૃત્વ કરે છે. અગિયારમું મન છે, જે પોતાના ગુણથી બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ તાનિ વૈ

કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક — આ પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે, જે બુદ્ધિથી યુક્ત છે અને ધ્વનિ વગેરેને ગ્રહણ કરવા માટે છે.

પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્ ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાક્યં ચ કર્મ તત્

પગ, ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ અને વાણી — આ પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે. ચાલવું, વિસર્જન, આનંદ, કૌશલ્ય અને બોલવું એ તેમનાં કાર્ય છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્ દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ હતો, તેમાં માત્ર સ્પર્શ પ્રવેશ્યો. ત્યારબાદ વાયુ દ્વિગુણ થયો, એટલે કે તેમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને આવ્યા.

રૂપં તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ ત્રિગુણસ્તુ તતસ્ત્વગ્નિઃ સશબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

એ જ રીતે, જ્યારે રૂપ ઉમેરાયું, ત્યારે ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને હાજર રહ્યા. પછી અગ્નિ ત્રિગુણ થયો — તેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ ત્રણેય આવ્યા.

સશબ્દસ્પર્શરૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશત્ તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ સાથે માત્ર સ્વાદ ઉમેરાયો. તેથી જળ ચોગુણ ગણાય છે અને તેનો મુખ્ય ગુણ સ્વાદ છે.

શબ્દસ્પર્શં ચ રૂપં ચ રસો વૈ ગન્ધમાવિશત્ સંગતા ગન્ધમાત્રેણ આવિશન્તો મહીમિમામ્

ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ અને સ્વાદમાં માત્ર સુગંધ ઉમેરાયો. સુગંધના ગુણ સાથે એ બધાં પૃથ્વીમાં પ્રવેશ્યા.

તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શસ્યતે શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

આથી પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી અને તત્વોમાં સૌથી સ્થૂળ માનવામાં આવે છે. શાંત, તીવ્ર અને મોહવાળી ભિન્નતાઓ પણ એ રીતે ઓળખાય છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ભૂમેરન્તસ્ત્વિદં સર્વં લોકાલોકાચલાવૃતમ્

પરસ્પર પ્રવેશથી તત્વો એકબીજાને આધાર આપે છે. પૃથ્વીના અંદર બધું છે, જે લોક, અલોક અને પર્વતોથી ઘેરાયેલું છે.

વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ ગુણં પૂર્વસ્ય સર્ગસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરાઃ

આ ભિન્નતાઓ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે અને સ્થિર હોવાથી યાદ રાખવામાં આવે છે. દરેક પછીનું સર્જન પહેલા તત્વનો ગુણ મેળવે છે.

તેષાં યાવચ્ચ તદ્ યચ્ચ યચ્ચ તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્ ઉપલભ્યાપ્સુ વૈ ગન્ધં કેચિદ્ બ્રૂયુર્ અપાં ગુણમ્

જ્યાં સુધી એ ગુણો રહે છે, ત્યાં સુધી જે કંઈ એના ગુણ ગણાય છે, કેટલાક લોકો પાણીમાં સુગંધ અનુભવે છે અને તેને પાણીનો ગુણ કહે છે.

પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદ્ અપાં વાયોશ્ ચ સંશ્રયાત્ એતે સપ્ત મહાત્માનો હ્ય્ અન્યોન્યસ્ય સમાશ્રયાત્

પણ એ ગુણ સાચે તો પૃથ્વીનો જ છે, પણ પાણી અને વાયુ સાથેના સંયોગથી તેમાં દેખાય છે; આ સાત મહત્ત્વના તત્વો એકબીજાના સંયોગથી એકબીજાના ગુણો મેળવે છે.

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ મહાદયો વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

પુરુષના અધિષ્ઠાન અને અવ્યક્તની કૃપાથી આ મહત્ત્વના તત્વો, વિશિષ્ટ રૂપે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કરે છે.

એકકાલસમુત્પન્નં જલબુદ્બુદવચ્ચ તત્ વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમ્ અભવન્ મહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્

એ બ્રહ્માંડ એક સાથે, પાણીમાં બબૂકાની જેમ, વિશિષ્ટ તત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થયું; એ વિશાળ છે અને પાણી પર તરે છે.

અદ્ભિર્ દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતો ઽણ્ડં સમાવૃતમ્ આપો દશગુણેનૈતાસ્ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

બ્રહ્માંડ બહારથી પાણીથી ઘેરાયેલું છે, જે તેની તુલનાએ દસગણું છે; અને એ પાણી પણ બહારથી અગ્નિથી ઘેરાયેલું છે, જે દસગણું છે.

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બાહ્યતો વૃતમ્ વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ

પછી એ અગ્નિ પણ બહારથી વાયુથી દસગણું ઘેરાયેલું છે; અને વાયુ પણ બહારથી આકાશથી દસગણું ઘેરાયેલું છે.