લિઙ્ગપુરાણમ્

યઃ પૂરયતિ યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્દેવાનનુગ્રહૈઃ નયતે તત્ત્વભાવં ચ તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે

જે સર્વ દેવતાઓને કૃપાથી તેમની સાચી સ્થિતિ સુધી પહોંચાડે છે અને બધું ભરે છે, તેને પૂરી નામે ઓળખવામાં આવે છે.

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વાન્ ભાવાન્ હિતં તથા યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ બુદ્ધિસ્તેન નિરુચ્યતે

અહીં પુરુષ બધા ભાવો અને હિતને સમજેછે, અને બીજાને સમજાવે છે, તેથી તેને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ ચ યસ્માત્સંવર્તતે તતઃ ભોગસ્ય જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્ તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ

કારણ કે ઓળખાણ અને સીધી અનુભૂતિ તેની પાસેથી થાય છે, અને આનંદ જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, તેથી તેને ખ્યાતિ કહેવાય છે.

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્ વાપિ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે

તેના ગુણો, જેમ કે જ્ઞાન વગેરે, અનેક રીતે જાણી શકાય છે, તેથી મહતનું બીજું નામ પણ ખ્યાતિ કહેવાય છે.

સાક્ષાત્સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ યસ્માજ્જ્ઞાનાનુગશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

મહાત્મા સર્વેને સીધા જાણે છે, તેથી તેને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે; અને જ્ઞાન સાથે છે, તેથી તેને પ્રજ્ઞા કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ બહુકર્મફલાનિ ચ ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થં તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

જે જ્ઞાન અને અનેક કર્મફળો આનંદ માટે એકત્ર કરે છે, તેને ચિત્તિ કહેવાય છે.

વર્તમાનવ્યતીતાનિ તથૈવાનાગતાન્યપિ સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

જે વર્તમાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા કાર્યો યાદ રાખે છે, તેને સ્મૃતિ કહેવામાં આવે છે.

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં યસ્માન્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ તસ્માદ્ વિન્દેર્ વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

જે સંપૂર્ણ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી જાણનારો અને જાણવું બંને સંવિત કહેવાય છે.

વિદ્યતે ઽપિ ચ સર્વત્ર તસ્મિન્સર્વં ચ વિન્દતિ તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહદ્ભિર્ મુનિસત્તમાઃ

કારણ કે તે સર્વત્ર છે અને બધું પોતામાં જ મેળવે છે, તેથી મહાન ઋષિઓ તેને સંવિત કહે છે.

જાનાતેર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્યાહુર્ ભગવાન્ જ્ઞાનસંનિધિઃ બન્ધનાદિપરીભાવાદ્ ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જાણવાથી જ્ઞાન થાય છે, ભગવાન જ્ઞાનનું નિવાસસ્થાન છે. બંધન અને અન્ય પરાધીનતાથી જ્ઞાની તેને ઈશ્વર કહે છે.

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્ તત્ત્વમ્ આદ્યમ્ અનુત્તમમ્ વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈર્ દેવસદ્ભાવચેતકૈઃ

વિવિધ અર્થ ધરાવતા શબ્દોથી, સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ તત્વ તત્વજ્ઞ અને દેવપ્રેમી લોકો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે.

મહાન્સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા સંકલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

મહત સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી સર્જન કરે છે; તેની બે પ્રવૃત્તિઓ સંકલ્પ અને અધ્યવસાય કહેવાય છે.

ત્રિગુણાદ્ રજસોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારસ્તતો ઽભવત્ મહતા ચ વૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિર્ બાહ્યતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાંથી જ્યારે રજસ વધે છે ત્યારે અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે; મહતથી આવરીને સર્જન તત્વોથી શરૂ થાય છે, જે બહારના છે.

તસ્માદેવ તમોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારાદજાયત ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

એજ અહંકારમાંથી જ્યારે તમસ વધે છે ત્યારે તત્વોના સૂક્ષ્મ સર્જન થાય છે, જે અંધકાર સ્વરૂપ છે.

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ આકાશં સુષિરં તસ્માદ્ ઉત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

તત્વપ્રધાન રૂપાંતર પામી પહેલા માત્ર ધ્વનિ સર્જે છે; ત્યારબાદ ખાલી જગ્યા, એટલે આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેની વિશેષતા ધ્વનિ છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનો ગુણ છે. વાયુએ રૂપ બદલીને સ્પર્શનો ગુણ ઉત્પન્ન કર્યો અને એ ધ્વનિને આવરી લીધો.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

વાયુમાંથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો, જેનું લક્ષણ રૂપ છે. વાયુમાં માત્ર સ્પર્શ હતો, એ રૂપને આવરી લેશે.

જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ સમ્ભવન્તિ તતો હ્યાપસ્ તા વૈ સર્વરસાત્મિકાઃ

પ્રકાશે રૂપ બદલતાં માત્ર રસ ઉત્પન્ન કર્યો. ત્યારપછી જળ પેદા થયું, જેમાં બધા જ સ્વાદો છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રો ઽગ્નિર્ આવૃણોત્ આપશ્ચાપિ વિકુર્વત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે

જળમાં માત્ર સ્વાદનો ગુણ હતો, જેને અગ્નિએ, જેમાં માત્ર રૂપ છે, આવરી લીધું. પછી જળે રૂપ બદલીને માત્ર સુગંધ ઉત્પન્ન કરી.

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ ચ તન્માત્રં તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા

એમાંથી સંયોજન પેદા થાય છે, તેનો ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે. દરેક તત્વમાં તેનું પોતાનું સૂક્ષ્મ ગુણ રહેલું છે, તેથી તેને તન્માત્રા કહે છે.

અવિશેષવાચકત્વાદ્ અવિશેષાસ્ તતસ્ તુ તે પ્રશાન્તઘોરમૂઢત્વાદ્ અવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ

કારણ કે એ તત્વો ભેદ વગરના છે, તેથી તેમને અભેદ કહે છે. શાંતિ, તીવ્રતા અને મોહના કારણે પણ તેમને અભેદ કહેવાય છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરમ્ વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકાત્

આ તન્માત્રાઓની સર્જના પરસ્પરથી થાય છે, અને તે વૈકારિક અહંકારથી, જેમાં સત્વ ગુણ વધુ છે, ઉત્પન્ન થાય છે.

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્ સમ્પ્રવર્તતે બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

એ વૈકારિક સર્જન એક સાથે પ્રગટે છે: પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો.

સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્ દેવા વૈકારિકા દશ એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્

ઇન્દ્રિયો સાધનરૂપ છે; દસ વૈકારિક દેવતાઓ તેમનું નેતૃત્વ કરે છે. અગિયારમું મન છે, જે પોતાના ગુણથી બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ તાનિ વૈ

કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક — આ પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે, જે બુદ્ધિથી યુક્ત છે અને ધ્વનિ વગેરેને ગ્રહણ કરવા માટે છે.

પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્ ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાક્યં ચ કર્મ તત્

પગ, ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ અને વાણી — આ પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે. ચાલવું, વિસર્જન, આનંદ, કૌશલ્ય અને બોલવું એ તેમનાં કાર્ય છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્ દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ હતો, તેમાં માત્ર સ્પર્શ પ્રવેશ્યો. ત્યારબાદ વાયુ દ્વિગુણ થયો, એટલે કે તેમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને આવ્યા.

રૂપં તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ ત્રિગુણસ્તુ તતસ્ત્વગ્નિઃ સશબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

એ જ રીતે, જ્યારે રૂપ ઉમેરાયું, ત્યારે ધ્વનિ અને સ્પર્શ બંને હાજર રહ્યા. પછી અગ્નિ ત્રિગુણ થયો — તેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ ત્રણેય આવ્યા.

સશબ્દસ્પર્શરૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશત્ તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ સાથે માત્ર સ્વાદ ઉમેરાયો. તેથી જળ ચોગુણ ગણાય છે અને તેનો મુખ્ય ગુણ સ્વાદ છે.