લિઙ્ગપુરાણમ્

અસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્વાસીચ્છિવેચ્છયા ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ન્ અવિભાગે તમોમયે

એના સ્વરૂપે સર્વ જગત વ્યાપ્ત હતું, શિવજીની ઈચ્છાથી; ત્યારે ગુણો સમ્યક સ્થિતિમાં, અવિભાજ્ય અને અંધકારમય હતું.

સર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ ગુણભાવાદ્વ્યજ્યમાનો મહાન્ પ્રાદુર્બભૂવ હ

સર્જન સમયે, ક્ષેત્રજ્ઞના નિયંત્રણ હેઠળના પ્રધાનમાંથી, ગુણોની પ્રવૃત્તિથી મહત્તત્વ પ્રગટ થયું.

સૂક્ષ્મેણ મહતા ચાથ અવ્યક્તેન સમાવૃતમ્ સત્ત્વોદ્રિક્તો મહાનગ્રે સત્તામાત્રપ્રકાશકઃ

પછી એ મહત્તત્વ, સૂક્ષ્મ અને અવ્યક્તથી આવરાયેલું, સત્વગુણથી યુક્ત, શરૂઆતમાં માત્ર સત્તાનું પ્રકાશન કરતું હતું.

મનો મહાંસ્તુ વિજ્ઞેયમ્ એકં તત્કારણં સ્મૃતમ્ સમુત્પન્નં લિઙ્ગમાત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં હિ તત્

મન અને મહત્તત્વ બંને એક જ સમજવા, એનું કારણ પણ એ જ છે; ક્ષેત્રજ્ઞના નિયંત્રણ હેઠળ સૂક્ષ્મ લિંગ ઉત્પન્ન થયું.

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ મહાન્ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા

ધર્માદિ સ્વરૂપો, જે લોકતત્વના કારણ છે, એ મહત્તત્વ સર્જન કરે છે, સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી પ્રેરિત થઈ.

મનો મહાન્મતિર્બ્રહ્મ પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ પ્રજ્ઞા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદ્ વિશ્વેશશ્ચેતિ સ સ્મૃતઃ

મન, મહત્તત્વ, બુદ્ધિ, બ્રહ્મા, પૂર્વજ્ઞાન, ખ્યાતિ, ઈશ્વરપદ, પ્રજ્ઞા, ચેતના, સ્મૃતિ, સંવેદના અને વિશ્વના સ્વામી—એ રીતે તેનું સ્મરણ થાય છે.

મનુતે સર્વભૂતાનાં યસ્માચ્ચેષ્ટા ફલં તતઃ સૌક્ષ્મ્યાત્તેન વિભક્તં તુ યેન તન્મન ઉચ્યતે

કારણ કે એ સર્વ જીવોની ક્રિયા અને ફળનું વિચાર કરે છે, અને તેની સૂક્ષ્મતાથી એ અલગ જણાય છે; તેથી તેને મન કહે છે.

તત્ત્વાનામ્ અગ્રજો યસ્માન્ મહાંશ્ ચ પરિમાણતઃ વિશેષેભ્યો ગુણેભ્યો ઽપિ મહાનિતિ તતઃ સ્મૃતઃ

તત્વોમાં સૌથી પહેલો અને વિશાળ, અને ખાસ ગુણોથી પણ મહાન હોવાથી, તેને મહાન કહેવાય છે.

બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતે ઽપિ ચ પુરુષો ભોગસંબન્ધાત્ તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ

જે માન આપે છે, ભેદ જુએ છે અને વિભાજન સમજેછે, અને પુરુષ આનંદ સાથે જોડાયેલો હોવાથી, તેને મતિ કહેવામાં આવે છે.

બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનાં સકલાશ્રયાત્ યસ્માદ્ધારયતે ભાવાન્ બ્રહ્મ તેન નિરુચ્યતે

મોટાપણું અને વિસ્તરણ કરવાની શક્તિ, અને બધા ભાવોનું આધારસ્થાન હોવાથી, અને બધાને ધારણ કરતો હોવાથી, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે.

યઃ પૂરયતિ યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્દેવાનનુગ્રહૈઃ નયતે તત્ત્વભાવં ચ તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે

જે સર્વ દેવતાઓને કૃપાથી તેમની સાચી સ્થિતિ સુધી પહોંચાડે છે અને બધું ભરે છે, તેને પૂરી નામે ઓળખવામાં આવે છે.

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વાન્ ભાવાન્ હિતં તથા યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ બુદ્ધિસ્તેન નિરુચ્યતે

અહીં પુરુષ બધા ભાવો અને હિતને સમજેછે, અને બીજાને સમજાવે છે, તેથી તેને બુદ્ધિ કહેવામાં આવે છે.

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ ચ યસ્માત્સંવર્તતે તતઃ ભોગસ્ય જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્ તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ

કારણ કે ઓળખાણ અને સીધી અનુભૂતિ તેની પાસેથી થાય છે, અને આનંદ જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, તેથી તેને ખ્યાતિ કહેવાય છે.

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્ વાપિ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે

તેના ગુણો, જેમ કે જ્ઞાન વગેરે, અનેક રીતે જાણી શકાય છે, તેથી મહતનું બીજું નામ પણ ખ્યાતિ કહેવાય છે.

સાક્ષાત્સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ યસ્માજ્જ્ઞાનાનુગશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે

મહાત્મા સર્વેને સીધા જાણે છે, તેથી તેને ઈશ્વર કહેવામાં આવે છે; અને જ્ઞાન સાથે છે, તેથી તેને પ્રજ્ઞા કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ બહુકર્મફલાનિ ચ ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થં તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે

જે જ્ઞાન અને અનેક કર્મફળો આનંદ માટે એકત્ર કરે છે, તેને ચિત્તિ કહેવાય છે.

વર્તમાનવ્યતીતાનિ તથૈવાનાગતાન્યપિ સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે

જે વર્તમાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા કાર્યો યાદ રાખે છે, તેને સ્મૃતિ કહેવામાં આવે છે.

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં યસ્માન્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ તસ્માદ્ વિન્દેર્ વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે

જે સંપૂર્ણ જ્ઞાન અને સર્વોચ્ચ મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી જાણનારો અને જાણવું બંને સંવિત કહેવાય છે.

વિદ્યતે ઽપિ ચ સર્વત્ર તસ્મિન્સર્વં ચ વિન્દતિ તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહદ્ભિર્ મુનિસત્તમાઃ

કારણ કે તે સર્વત્ર છે અને બધું પોતામાં જ મેળવે છે, તેથી મહાન ઋષિઓ તેને સંવિત કહે છે.

જાનાતેર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્યાહુર્ ભગવાન્ જ્ઞાનસંનિધિઃ બન્ધનાદિપરીભાવાદ્ ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જાણવાથી જ્ઞાન થાય છે, ભગવાન જ્ઞાનનું નિવાસસ્થાન છે. બંધન અને અન્ય પરાધીનતાથી જ્ઞાની તેને ઈશ્વર કહે છે.

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્ તત્ત્વમ્ આદ્યમ્ અનુત્તમમ્ વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈર્ દેવસદ્ભાવચેતકૈઃ

વિવિધ અર્થ ધરાવતા શબ્દોથી, સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ તત્વ તત્વજ્ઞ અને દેવપ્રેમી લોકો દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે.

મહાન્સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા સંકલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્

મહત સર્જન કરવાની ઈચ્છાથી સર્જન કરે છે; તેની બે પ્રવૃત્તિઓ સંકલ્પ અને અધ્યવસાય કહેવાય છે.

ત્રિગુણાદ્ રજસોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારસ્તતો ઽભવત્ મહતા ચ વૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિર્ બાહ્યતસ્તુ સઃ

ત્રણ ગુણોમાંથી જ્યારે રજસ વધે છે ત્યારે અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે; મહતથી આવરીને સર્જન તત્વોથી શરૂ થાય છે, જે બહારના છે.

તસ્માદેવ તમોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારાદજાયત ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ

એજ અહંકારમાંથી જ્યારે તમસ વધે છે ત્યારે તત્વોના સૂક્ષ્મ સર્જન થાય છે, જે અંધકાર સ્વરૂપ છે.

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ આકાશં સુષિરં તસ્માદ્ ઉત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

તત્વપ્રધાન રૂપાંતર પામી પહેલા માત્ર ધ્વનિ સર્જે છે; ત્યારબાદ ખાલી જગ્યા, એટલે આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેની વિશેષતા ધ્વનિ છે.

આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ

આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનો ગુણ છે. વાયુએ રૂપ બદલીને સ્પર્શનો ગુણ ઉત્પન્ન કર્યો અને એ ધ્વનિને આવરી લીધો.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

વાયુમાંથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો, જેનું લક્ષણ રૂપ છે. વાયુમાં માત્ર સ્પર્શ હતો, એ રૂપને આવરી લેશે.

જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ સમ્ભવન્તિ તતો હ્યાપસ્ તા વૈ સર્વરસાત્મિકાઃ

પ્રકાશે રૂપ બદલતાં માત્ર રસ ઉત્પન્ન કર્યો. ત્યારપછી જળ પેદા થયું, જેમાં બધા જ સ્વાદો છે.

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રો ઽગ્નિર્ આવૃણોત્ આપશ્ચાપિ વિકુર્વત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે

જળમાં માત્ર સ્વાદનો ગુણ હતો, જેને અગ્નિએ, જેમાં માત્ર રૂપ છે, આવરી લીધું. પછી જળે રૂપ બદલીને માત્ર સુગંધ ઉત્પન્ન કરી.