લિઙ્ગપુરાણમ્

તસ્યાઃ સ્વાસ્થ્યેન ધ્યાનં ચ સમાધિશ્ ચ વિચારતઃ તત્રૈકચિત્તતા ધ્યાનં પ્રત્યયાન્તરવર્જિતમ્

જ્યારે મન સ્થિર થાય છે, ત્યારે ધ્યાન અને સમાધિ આવે છે; એમાં મન એકાગ્ર રહે છે અને બીજા કોઈ વિચારો રહેતા નથી.

ચિદ્ભાસમર્થમાત્રસ્ય દેહશૂન્યમિવ સ્થિતમ્ સમાધિઃ સર્વહેતુશ્ ચ પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ

જ્યારે માત્ર ચેતનાની જ જાગૃતિ રહે છે અને શરીરનું ભાન જતું રહે છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે; અને પ્રાણાયામ બધાનો મૂળ કારણ માનવામાં આવે છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુર્ યમસ્તસ્ય નિરોધનમ્ ત્રિધા દ્વિજૈર્યમઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્ તથા

પ્રાણ એટલે શરીરમાંથી ઉદ્ભવતો વાયુ; એને રોકવું એટલે યમ કહેવાય છે. યમને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવ્યા છે: નરમ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાપાનનિરોધસ્તુ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ પ્રાણાયામસ્ય માનં તુ માત્રાદ્વાદશકં સ્મૃતમ્

પ્રાણ અને અપાનને રોકવું એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે. પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા માનવામાં આવે છે.

નીચો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્ધાતો દ્વાદશઃ સ્મૃતઃ મધ્યમસ્ તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

નાનું માપ બાર માત્રાનું છે, મોટું પણ બાર માત્રાનું છે, અને મધ્યમ માપ એના દૂણું, એટલે ચોવીસ માત્રાનું છે.

મુખ્યસ્તુ યસ્ત્રિરુદ્ધાતઃ ષટ્ત્રિંશન્માત્ર ઉચ્યતે પ્રસ્વેદકમ્પનોત્થાનજનકશ્ચ યથાક્રમમ્

મુખ્ય જે ત્રણ ગણી વધારે છે, તે છત્રીસ માત્રાનું કહેવાય છે, અને એથી પસીનો, કંપન અને શરીરમાં ઉઠાણું આવે છે, એ ક્રમ પ્રમાણે થાય છે.

આનન્દોદ્ભવયોગાર્થં નિદ્રાઘૂર્ણિસ્તથૈવ ચ રોમાઞ્ચધ્વનિસંવિદ્ધસ્વાઙ્ગમોટનકમ્પનમ્

યોગમાં આનંદ પેદા કરવા માટે, ઊંઘ અને ચક્કર પણ આવે છે; એમાં રોમાચ, ધ્વનિ, જાગૃતિ, શરીરમાં હલનચલન અને કંપન થાય છે.

ભ્રમણં સ્વેદજન્યા સા સંવિન્મૂર્છા ભવેદ્યદા તદોત્તમોત્તમઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ સુશોભનઃ

જ્યારે ચક્કર અને પસીનાથી બેભાન થવું થાય, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ અને સુંદર પ્રાણાયામ કહેવાય છે.

સગર્ભો ઽગર્ભ ઇત્યુક્તઃ સજપો વિજપઃ ક્રમાત્ ઇભો વા શરભો વાપિ દુરાધર્ષો ઽથ કેસરી

તેને બીજવાળો કે બીજ વિનાનો, જપવાળો કે વિના જપનો એમ કહે છે; ક્યારેક હાથી જેવો, ક્યારેક હરણ જેવો, ક્યારેક દમ ન લેવાય એવો કે ક્યારેક સિંહ જેવો કહેવાય છે.

ગૃહીતો દમ્યમાનસ્તુ યથાસ્વસ્થસ્તુ જાયતે તથા સમીરણો ઽસ્વસ્થો દુરાધર્ષશ્ ચ યોગિનામ્

જ્યારે વાયુને સંયમથી રોકવામાં આવે છે, ત્યારે તે યોગ્ય રીતે ચાલે છે; પણ જો વાયુ અસ્થિર હોય તો યોગીઓ માટે એને વશ કરવું મુશ્કેલ થાય છે.

ન્યાયતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવં સ્વસ્થતાં વ્રજેત્ યથૈવ મૃગરાઙ્નાગઃ શરભો વાપિ દુર્મદઃ

યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરવાથી તે સ્થિર થાય છે, જેમ કે જંગલી પ્રાણી, હાથી કે હરણ પણ યોગ્ય રીતે વશ થાય છે.

કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ દમ્યતે પરમાદરાત્ તથા પરિચયાત્સ્વાસ્થ્યં સમત્વં ચાધિગચ્છતિ

સમય અને અભ્યાસથી, ખૂબ કાળજીપૂર્વક વાયુને વશમાં લેવાય છે; અને પરિચયથી સ્થિરતા અને સમતા પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગાદભ્યસતે યસ્તુ વ્યસનં નૈવ જાયતે એવમભ્યસ્યમાનસ્તુ મુનેઃ પ્રાણો વિનિર્દહેત્

યોગથી અભ્યાસ કરનારને કોઈ દુઃખ થતું નથી; આમ, અભ્યાસ કરવાથી મુનિનો પ્રાણ શુદ્ધ થાય છે.

મનોવાક્કાયજાન્ દોષાન્ કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ સંયુક્તસ્ય તથા સમ્યક્ પ્રાણાયામેન ધીમતઃ

મન, વાણી અને શરીરથી થતા દોષો અને સાધકનું શરીર, વિદ્વાન દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવાથી સુરક્ષિત રહે છે.

દોષાત્તસ્માચ્ચ નશ્યન્તિ નિશ્વાસસ્તેન જીર્યતે પ્રાણાયામેન સિધ્યન્તિ દિવ્યાઃ શાન્ત્યાદયઃ ક્રમાત્

આથી દોષો નાશ પામે છે અને શ્વાસ પણ ધીમો થાય છે; પ્રાણાયામથી દિવ્ય શાંતિ અને બીજા ગુણો ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે.

શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ ચ પ્રસાદશ્ ચ તથા ક્રમાત્ આદૌ ચતુષ્ટયસ્યેહ પ્રોક્તા શાન્તિરિહ દ્વિજાઃ

શાંતિ, પરમ શાંતિ, તેજ અને પ્રસન્નતા ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે; એ ચારમાંથી અહીં પ્રથમ શાંતિ કહેવાય છે, હે દ્વિજો.

સહજાગન્તુકાનાં ચ પાપાનાં શાન્તિર્ ઉચ્યતે પ્રશાન્તિઃ સંયમઃ સમ્યગ્ વચસામિતિ સંસ્મૃતા

જન્મજાત અને પછીથી થયેલા પાપો દૂર થવું એટલે શાંતિ કહેવાય છે; પરમ શાંતિ એટલે સંપૂર્ણ સંયમ, એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

પ્રકાશો દીપ્તિરિત્યુક્તઃ સર્વતઃ સર્વદા દ્વિજાઃ સર્વેન્દ્રિયપ્રસાદસ્તુ બુદ્ધેર્વૈ મરુતામપિ

પ્રકાશ એટલે તેજ, હે દ્વિજો, જે સર્વત્ર અને સર્વ સમયે રહે છે. સર્વ ઇન્દ્રિયોની સ્પષ્ટતા પણ બુદ્ધિની જ છે, અને એ પવનોમાં પણ જોવા મળે છે.

પ્રસાદ ઇતિ સમ્પ્રોક્તઃ સ્વાન્તે ત્વિહ ચતુષ્ટયે પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ

આ સ્પષ્ટતાને 'પ્રસાદ' કહેવામાં આવે છે. શરીરમાં ચાર પ્રકારના વાયુ છે: પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન.

નાગઃ કૂર્મસ્તુ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ એતેષાં યઃ પ્રસાદસ્તુ મરુતામિતિ સંસ્મૃતઃ

નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય — આ વાયુઓની સ્પષ્ટતા તરીકે ઓળખાય છે.

પ્રયાણં કુરુતે તસ્માદ્ વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ સ્મૃતઃ અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારાદીન્ ક્રમેણ ચ

જે વાયુ ગતિ કરાવે છે, તેને પ્રાણ કહે છે; અપાન ક્રમશઃ ખોરાક વગેરેને બહાર કાઢે છે.

વ્યાનો વ્યાનામયત્યઙ્ગં વ્યાધ્યાદીનાં પ્રકોપકઃ ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો ઽયં પ્રકીર્તિતઃ

વ્યાન આખા અંગોમાં વ્યાપી રહે છે અને રોગાદિ ઉદભવમાં ઉશ્કેરણી કરે છે; તે મર્મસ્થાનોને હલાવે છે, અને તેને ઉદાન કહે છે.

સમં નયતિ ગાત્રાણિ સમાનઃ પઞ્ચ વાયવઃ ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને તુ સઃ

સમાન શરીરના અંગોને સંતુલિત કરે છે; આ પાંચ વાયુઓના નામ છે. નાગ ડકાર માટે જવાબદાર છે, કૂર્મ આંખ ખોલવામાં મદદ કરે છે.

કૃકલઃ ક્ષુતકાયૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે ધનંજયો મહાઘોષઃ સર્વગઃ સ મૃતે ઽપિ હિ

કૃકલ ભૂખ લાગવા માટે છે, દેવદત્ત જમ્હાઈ માટે છે અને ધનંજય મહા ધ્વનિ છે, જે મૃત્યુ પછી પણ સર્વત્ર રહે છે.

ઇતિ યો દશવાયૂનાં પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ પ્રસાદો ઽસ્ય તુરીયા તુ સંજ્ઞા વિપ્રાશ્ચતુષ્ટયે

આ દસ વાયુઓની પ્રસાદી પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે; ચોથું નામ, હે દ્વિજો, એ ચાર માટે છે.

વિસ્વરસ્તુ મહાન્ પ્રજ્ઞો મનો બ્રહ્મા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ ખ્યાતિઃ સંવિત્તતઃ પશ્ચાદ્ ઈશ્વરો મતિરેવ ચ

વિશ્વ, મહાન, પ્રજ્ઞા, મન, બ્રહ્મા, ચિતિ, સ્મૃતિ, ખ્યાતિ, સંવિત, પછી ઈશ્વર અને મતિ — આ નામો પ્રખ્યાત છે.

બુદ્ધેરેતાઃ દ્વિજાઃ સંજ્ઞા મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ અસ્યા બુદ્ધેઃ પ્રસાદસ્તુ પ્રાણાયામેન સિધ્યતિ

હે દ્વિજો, આ બધા બુદ્ધિના નામો છે, મહાનના રૂપે ઓળખાય છે; આ બુદ્ધિની પ્રસાદી પણ પ્રાણાયામથી પ્રાપ્ત થાય છે.

વિસ્વરો વિસ્વરીભાવો દ્વંદ્વાનાં મુનિસત્તમાઃ અગ્રજઃ સર્વતત્ત્વાનાં મહાન્યઃ પરિમાણતઃ

વિશ્વ એટલે સર્વવ્યાપક અવસ્થા, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જે સર્વ તત્વોમાં પ્રથમ છે; મહાન એ બધામાં સૌથી વિશાળ છે.

યત્પ્રમાણગુહા પ્રજ્ઞા મનસ્તુ મનુતે યતઃ બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરાઃ

જે જ્ઞાનનું માપ અને ગુહા છે, જ્યાંથી મન વિચારે છે; તેની વિશાળતા અને વિસ્તરણશક્તિથી તેને બ્રહ્મા કહે છે, જે બ્રહ્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ છે.