લિઙ્ગપુરાણમ્

સ્નાનં વિધાનતઃ સમ્યક્ પશ્ચાદ્ આભ્યન્તરં ચરેત્ આ દેહાન્તં મૃદાલિપ્ય તીર્થતોયેષુ સર્વદા

વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કર્યા પછી, આંતરિક શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; જીવનના અંત સુધી કાદવ લગાવી અને તીર્થના જળમાં સ્નાન કરવું.

અવગાહ્યાપિ મલિનો હ્ય્ અન્તઃ શૌચવિવર્જિતઃ શૈવલા ઝષકા મત્સ્યાઃ સત્ત્વા મત્સ્યોપજીવિનઃ

પાણીમાં ડૂબ્યા પછી પણ, જો આંતરિક શુદ્ધિ ન હોય તો મનુષ્ય અશુદ્ધ જ રહે છે; પાણીમાં શૈવળ, માછલીઓ અને માછલીઓ ખાવાવાળા જીવ પણ રહે છે.

સદાવગાહ્ય સલિલે વિશુદ્ધાઃ કિં દ્વિજોત્તમાઃ તસ્માદાભ્યન્તરં શૌચં સદા કાર્યં વિધાનતઃ

હંમેશાં પાણીમાં સ્નાન કરીને પણ જો એ જીવ શુદ્ધ ન થાય, તો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નિયમ પ્રમાણે આંતરિક શુદ્ધિ હંમેશાં કરવી જોઈએ.

આત્મજ્ઞાનામ્ભસિ સ્નાત્વા સકૃદાલિપ્ય ભાવતઃ સુવૈરાગ્યમૃદા શુદ્ધઃ શૌચમેવં પ્રકીર્તિતમ્

આત્મજ્ઞાનના જળમાં સ્નાન કરીને, સાચા ભાવ અને શુદ્ધ વૈરાગ્યના કાદવથી એકવાર શરીર મઢીને, જે શુદ્ધ થાય છે, એ જ સાચી શુદ્ધિ કહેવાય છે.

શુદ્ધસ્ય સિદ્ધયો દૃષ્ટા નૈવાશુદ્ધસ્ય સિદ્ધયઃ ન્યાયેનાગતયા વૃત્ત્યા સંતુષ્ટો યસ્તુ સુવ્રતઃ

શુદ્ધ મનુષ્યને સિદ્ધિ મળે છે, અશુદ્ધને ક્યારેય નહીં; જે સારા વ્રત ધરાવે છે અને નિયમથી મળેલી વસ્તુમાં સંતોષ રાખે છે, તેને સિદ્ધિ મળે છે.

સંતોષસ્તસ્ય સતતમ્ અતીતાર્થસ્ય ચાસ્મૃતિઃ ચાન્દ્રાયણાદિનિપુણસ્ તપાંસિ સુશુભાનિ ચ

તેનું સંતોષ હંમેશાં રહે છે અને તે ભૂતકાળની વસ્તુઓનું સ્મરણ કરતો નથી; ચાંદ્રાયણ વગેરે શુભ તપોમાં તે નિપુણ હોય છે.

સ્વાધ્યાયસ્તુ જપઃ પ્રોક્તઃ પ્રણવસ્ય ત્રિધા સ્મૃતઃ વાચિકશ્ચાધમો મુખ્ય ઉપાંશુશ્ચોત્તમોત્તમઃ

સ્વાધ્યાય એટલે જપ કહેવાય છે; પ્રણવનું જપ ત્રણ પ્રકારનું છે: ઉચ્ચારથી કરેલું સૌથી નીચું, હળવે કરેલું મધ્યમ અને મનમાં કરેલું શ્રેષ્ઠ છે.

માનસો વિસ્તરેણૈવ કલ્પે પઞ્ચાક્ષરે સ્મૃતઃ તથા શિવપ્રણીધાનં મનોવાક્કાયકર્મણા

પાંચ અક્ષરનું મંત્ર મનથી જપવું સૌથી વિશાળ માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે, મન, વાણી અને શરીરથી શિવભક્તિ કરવી જોઈએ.

શિવજ્ઞાનં ગુરોર્ભક્તિર્ અચલા સુપ્રતિષ્ઠિતા નિગ્રહો હ્યપહૃત્યાશુ પ્રસક્તાનીન્દ્રિયાણિ ચ

શિવજ્ઞાન, ગુરુની અડગ અને મજબૂત ભક્તિ, અને ઇન્દ્રિયોને ઝડપથી સંયમમાં લેવી—આ બધું શીખવાયું છે.

વિષયેષુ સમાસેન પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ચિત્તસ્ય ધારણા પ્રોક્તા સ્થાનબન્ધઃ સમાસતઃ

વિષયોથી મન પાછું ખેંચવું એટલે પ્રત્યાહાર કહેવાય છે; મનને એક જગ્યાએ સ્થિર રાખવું એટલે ધારણા કહેવાય છે.

તસ્યાઃ સ્વાસ્થ્યેન ધ્યાનં ચ સમાધિશ્ ચ વિચારતઃ તત્રૈકચિત્તતા ધ્યાનં પ્રત્યયાન્તરવર્જિતમ્

જ્યારે મન સ્થિર થાય છે, ત્યારે ધ્યાન અને સમાધિ આવે છે; એમાં મન એકાગ્ર રહે છે અને બીજા કોઈ વિચારો રહેતા નથી.

ચિદ્ભાસમર્થમાત્રસ્ય દેહશૂન્યમિવ સ્થિતમ્ સમાધિઃ સર્વહેતુશ્ ચ પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ

જ્યારે માત્ર ચેતનાની જ જાગૃતિ રહે છે અને શરીરનું ભાન જતું રહે છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે; અને પ્રાણાયામ બધાનો મૂળ કારણ માનવામાં આવે છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુર્ યમસ્તસ્ય નિરોધનમ્ ત્રિધા દ્વિજૈર્યમઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્ તથા

પ્રાણ એટલે શરીરમાંથી ઉદ્ભવતો વાયુ; એને રોકવું એટલે યમ કહેવાય છે. યમને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવ્યા છે: નરમ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાપાનનિરોધસ્તુ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ પ્રાણાયામસ્ય માનં તુ માત્રાદ્વાદશકં સ્મૃતમ્

પ્રાણ અને અપાનને રોકવું એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે. પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા માનવામાં આવે છે.

નીચો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્ધાતો દ્વાદશઃ સ્મૃતઃ મધ્યમસ્ તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

નાનું માપ બાર માત્રાનું છે, મોટું પણ બાર માત્રાનું છે, અને મધ્યમ માપ એના દૂણું, એટલે ચોવીસ માત્રાનું છે.

મુખ્યસ્તુ યસ્ત્રિરુદ્ધાતઃ ષટ્ત્રિંશન્માત્ર ઉચ્યતે પ્રસ્વેદકમ્પનોત્થાનજનકશ્ચ યથાક્રમમ્

મુખ્ય જે ત્રણ ગણી વધારે છે, તે છત્રીસ માત્રાનું કહેવાય છે, અને એથી પસીનો, કંપન અને શરીરમાં ઉઠાણું આવે છે, એ ક્રમ પ્રમાણે થાય છે.

આનન્દોદ્ભવયોગાર્થં નિદ્રાઘૂર્ણિસ્તથૈવ ચ રોમાઞ્ચધ્વનિસંવિદ્ધસ્વાઙ્ગમોટનકમ્પનમ્

યોગમાં આનંદ પેદા કરવા માટે, ઊંઘ અને ચક્કર પણ આવે છે; એમાં રોમાચ, ધ્વનિ, જાગૃતિ, શરીરમાં હલનચલન અને કંપન થાય છે.

ભ્રમણં સ્વેદજન્યા સા સંવિન્મૂર્છા ભવેદ્યદા તદોત્તમોત્તમઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ સુશોભનઃ

જ્યારે ચક્કર અને પસીનાથી બેભાન થવું થાય, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ અને સુંદર પ્રાણાયામ કહેવાય છે.

સગર્ભો ઽગર્ભ ઇત્યુક્તઃ સજપો વિજપઃ ક્રમાત્ ઇભો વા શરભો વાપિ દુરાધર્ષો ઽથ કેસરી

તેને બીજવાળો કે બીજ વિનાનો, જપવાળો કે વિના જપનો એમ કહે છે; ક્યારેક હાથી જેવો, ક્યારેક હરણ જેવો, ક્યારેક દમ ન લેવાય એવો કે ક્યારેક સિંહ જેવો કહેવાય છે.

ગૃહીતો દમ્યમાનસ્તુ યથાસ્વસ્થસ્તુ જાયતે તથા સમીરણો ઽસ્વસ્થો દુરાધર્ષશ્ ચ યોગિનામ્

જ્યારે વાયુને સંયમથી રોકવામાં આવે છે, ત્યારે તે યોગ્ય રીતે ચાલે છે; પણ જો વાયુ અસ્થિર હોય તો યોગીઓ માટે એને વશ કરવું મુશ્કેલ થાય છે.

ન્યાયતઃ સેવ્યમાનસ્તુ સ એવં સ્વસ્થતાં વ્રજેત્ યથૈવ મૃગરાઙ્નાગઃ શરભો વાપિ દુર્મદઃ

યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરવાથી તે સ્થિર થાય છે, જેમ કે જંગલી પ્રાણી, હાથી કે હરણ પણ યોગ્ય રીતે વશ થાય છે.

કાલાન્તરવશાદ્યોગાદ્ દમ્યતે પરમાદરાત્ તથા પરિચયાત્સ્વાસ્થ્યં સમત્વં ચાધિગચ્છતિ

સમય અને અભ્યાસથી, ખૂબ કાળજીપૂર્વક વાયુને વશમાં લેવાય છે; અને પરિચયથી સ્થિરતા અને સમતા પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગાદભ્યસતે યસ્તુ વ્યસનં નૈવ જાયતે એવમભ્યસ્યમાનસ્તુ મુનેઃ પ્રાણો વિનિર્દહેત્

યોગથી અભ્યાસ કરનારને કોઈ દુઃખ થતું નથી; આમ, અભ્યાસ કરવાથી મુનિનો પ્રાણ શુદ્ધ થાય છે.

મનોવાક્કાયજાન્ દોષાન્ કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ સંયુક્તસ્ય તથા સમ્યક્ પ્રાણાયામેન ધીમતઃ

મન, વાણી અને શરીરથી થતા દોષો અને સાધકનું શરીર, વિદ્વાન દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવાથી સુરક્ષિત રહે છે.

દોષાત્તસ્માચ્ચ નશ્યન્તિ નિશ્વાસસ્તેન જીર્યતે પ્રાણાયામેન સિધ્યન્તિ દિવ્યાઃ શાન્ત્યાદયઃ ક્રમાત્

આથી દોષો નાશ પામે છે અને શ્વાસ પણ ધીમો થાય છે; પ્રાણાયામથી દિવ્ય શાંતિ અને બીજા ગુણો ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે.

શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ ચ પ્રસાદશ્ ચ તથા ક્રમાત્ આદૌ ચતુષ્ટયસ્યેહ પ્રોક્તા શાન્તિરિહ દ્વિજાઃ

શાંતિ, પરમ શાંતિ, તેજ અને પ્રસન્નતા ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે; એ ચારમાંથી અહીં પ્રથમ શાંતિ કહેવાય છે, હે દ્વિજો.

સહજાગન્તુકાનાં ચ પાપાનાં શાન્તિર્ ઉચ્યતે પ્રશાન્તિઃ સંયમઃ સમ્યગ્ વચસામિતિ સંસ્મૃતા

જન્મજાત અને પછીથી થયેલા પાપો દૂર થવું એટલે શાંતિ કહેવાય છે; પરમ શાંતિ એટલે સંપૂર્ણ સંયમ, એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

પ્રકાશો દીપ્તિરિત્યુક્તઃ સર્વતઃ સર્વદા દ્વિજાઃ સર્વેન્દ્રિયપ્રસાદસ્તુ બુદ્ધેર્વૈ મરુતામપિ

પ્રકાશ એટલે તેજ, હે દ્વિજો, જે સર્વત્ર અને સર્વ સમયે રહે છે. સર્વ ઇન્દ્રિયોની સ્પષ્ટતા પણ બુદ્ધિની જ છે, અને એ પવનોમાં પણ જોવા મળે છે.

પ્રસાદ ઇતિ સમ્પ્રોક્તઃ સ્વાન્તે ત્વિહ ચતુષ્ટયે પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ

આ સ્પષ્ટતાને 'પ્રસાદ' કહેવામાં આવે છે. શરીરમાં ચાર પ્રકારના વાયુ છે: પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન.