લિઙ્ગપુરાણમ્

અઙ્ગારસદૃશી નારી ઘૃતકુમ્ભસમઃ પુમાન્ તસ્માન્નારીષુ સંસર્ગં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

સ્ત્રી એ અંગાર જેવી છે અને પુરુષ એ ઘીથી ભરેલા પાત્ર જેવો છે; તેથી સ્ત્રીઓનો સંપર્ક દૂરથી ટાળવો જોઈએ.

ભોગેન તૃપ્તિર્નૈવાસ્તિ વિષયાણાં વિચારતઃ તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનસા કર્મણા ગિરા

ભોગથી વિષયોમાં ક્યારેય સંતોષ મળતો નથી, એ વાત વિચારવાથી સ્પષ્ટ થાય છે. એટલે મનથી, વાણીથી અને કર્મથી વૈરાગ્ય અપનાવવું જોઈએ.

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

ઇચ્છાઓ ઇચ્છિત વસ્તુઓના ભોગથી ક્યારેય શમતી નથી; જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ ભોગથી કામ વધુ વધે છે.

તસ્માત્ત્યાગઃ સદા કાર્યસ્ ત્વ્ અમૃતત્વાય યોગિના અવિરક્તો યતો મર્ત્યો નાનાયોનિષુ વર્તતે

મૃત્યુને જીતવા માટે યોગીએ હંમેશાં ત્યાગ કરવો જોઈએ; કારણ કે જે વૈરાગ્ય રાખતો નથી, એ મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં ભટકે છે.

ત્યાગેનૈવામૃતત્વં હિ શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં વરાઃ કર્મણા પ્રજયા નાસ્તિ દ્રવ્યેણ દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રુતિ અને સ્મૃતિના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે અમરત્વ માત્ર ત્યાગથી જ મળે છે; કર્મ, સંતાન કે ધનથી નહીં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનોવાક્કાયકર્મણા ઋતૌ ઋતૌ નિવૃત્તિસ્તુ બ્રહ્મચર્યમિતિ સ્મૃતમ્

એટલે મન, વાણી અને શરીરથી વૈરાગ્ય રાખવું જોઈએ; યોગ્ય સમયે સંયમ રાખવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

યમાઃ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા નિયમાંશ્ ચ વદામિ વઃ શૌચમિજ્યા તપો દાનં સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહઃ

યમો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, હવે નિયમો કહું છું: શુદ્ધિ, યજ્ઞ, તપ, દાન, સ્વાધ્યાય અને ઇન્દ્રિય સંયમ.

વ્રતોપવાસમૌનં ચ સ્નાનં ચ નિયમા દશ નિયમઃ સ્યાદનીહા ચ શૌચં તુષ્ટિસ્તપસ્ તથા

વ્રત, ઉપવાસ, મૌન અને સ્નાન—આ દસ નિયમોમાં આવે છે; એ સાથે અનાસક્તિ, શુદ્ધિ, સંતોષ અને તપ પણ છે.

જપઃ શિવપ્રણીધાનં પદ્મકાદ્યં તથાસનમ્ બાહ્યમાભ્યન્તરં પ્રોક્તં શૌચમાભ્યન્તરં વરમ્

જપ, શિવભક્તિ, પદ્માસન વગેરે આસન, બાહ્ય અને આંતરિક શુદ્ધિ—આ બધું શીખવાયું છે, જેમાં આંતરિક શુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે.

બાહ્યશૌચેન યુક્તઃ સંસ્ તથા ચાભ્યન્તરં ચરેત્ આગ્નેયં વારુણં બ્રાહ્મં કર્તવ્યં શિવપૂજકૈઃ

બાહ્ય અને આંતરિક શુદ્ધિ બંનેનું પાલન કરવું જોઈએ; શિવભક્તોએ અગ્નિ, પાણી અને બ્રહ્મની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

સ્નાનં વિધાનતઃ સમ્યક્ પશ્ચાદ્ આભ્યન્તરં ચરેત્ આ દેહાન્તં મૃદાલિપ્ય તીર્થતોયેષુ સર્વદા

વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કર્યા પછી, આંતરિક શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; જીવનના અંત સુધી કાદવ લગાવી અને તીર્થના જળમાં સ્નાન કરવું.

અવગાહ્યાપિ મલિનો હ્ય્ અન્તઃ શૌચવિવર્જિતઃ શૈવલા ઝષકા મત્સ્યાઃ સત્ત્વા મત્સ્યોપજીવિનઃ

પાણીમાં ડૂબ્યા પછી પણ, જો આંતરિક શુદ્ધિ ન હોય તો મનુષ્ય અશુદ્ધ જ રહે છે; પાણીમાં શૈવળ, માછલીઓ અને માછલીઓ ખાવાવાળા જીવ પણ રહે છે.

સદાવગાહ્ય સલિલે વિશુદ્ધાઃ કિં દ્વિજોત્તમાઃ તસ્માદાભ્યન્તરં શૌચં સદા કાર્યં વિધાનતઃ

હંમેશાં પાણીમાં સ્નાન કરીને પણ જો એ જીવ શુદ્ધ ન થાય, તો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નિયમ પ્રમાણે આંતરિક શુદ્ધિ હંમેશાં કરવી જોઈએ.

આત્મજ્ઞાનામ્ભસિ સ્નાત્વા સકૃદાલિપ્ય ભાવતઃ સુવૈરાગ્યમૃદા શુદ્ધઃ શૌચમેવં પ્રકીર્તિતમ્

આત્મજ્ઞાનના જળમાં સ્નાન કરીને, સાચા ભાવ અને શુદ્ધ વૈરાગ્યના કાદવથી એકવાર શરીર મઢીને, જે શુદ્ધ થાય છે, એ જ સાચી શુદ્ધિ કહેવાય છે.

શુદ્ધસ્ય સિદ્ધયો દૃષ્ટા નૈવાશુદ્ધસ્ય સિદ્ધયઃ ન્યાયેનાગતયા વૃત્ત્યા સંતુષ્ટો યસ્તુ સુવ્રતઃ

શુદ્ધ મનુષ્યને સિદ્ધિ મળે છે, અશુદ્ધને ક્યારેય નહીં; જે સારા વ્રત ધરાવે છે અને નિયમથી મળેલી વસ્તુમાં સંતોષ રાખે છે, તેને સિદ્ધિ મળે છે.

સંતોષસ્તસ્ય સતતમ્ અતીતાર્થસ્ય ચાસ્મૃતિઃ ચાન્દ્રાયણાદિનિપુણસ્ તપાંસિ સુશુભાનિ ચ

તેનું સંતોષ હંમેશાં રહે છે અને તે ભૂતકાળની વસ્તુઓનું સ્મરણ કરતો નથી; ચાંદ્રાયણ વગેરે શુભ તપોમાં તે નિપુણ હોય છે.

સ્વાધ્યાયસ્તુ જપઃ પ્રોક્તઃ પ્રણવસ્ય ત્રિધા સ્મૃતઃ વાચિકશ્ચાધમો મુખ્ય ઉપાંશુશ્ચોત્તમોત્તમઃ

સ્વાધ્યાય એટલે જપ કહેવાય છે; પ્રણવનું જપ ત્રણ પ્રકારનું છે: ઉચ્ચારથી કરેલું સૌથી નીચું, હળવે કરેલું મધ્યમ અને મનમાં કરેલું શ્રેષ્ઠ છે.

માનસો વિસ્તરેણૈવ કલ્પે પઞ્ચાક્ષરે સ્મૃતઃ તથા શિવપ્રણીધાનં મનોવાક્કાયકર્મણા

પાંચ અક્ષરનું મંત્ર મનથી જપવું સૌથી વિશાળ માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે, મન, વાણી અને શરીરથી શિવભક્તિ કરવી જોઈએ.

શિવજ્ઞાનં ગુરોર્ભક્તિર્ અચલા સુપ્રતિષ્ઠિતા નિગ્રહો હ્યપહૃત્યાશુ પ્રસક્તાનીન્દ્રિયાણિ ચ

શિવજ્ઞાન, ગુરુની અડગ અને મજબૂત ભક્તિ, અને ઇન્દ્રિયોને ઝડપથી સંયમમાં લેવી—આ બધું શીખવાયું છે.

વિષયેષુ સમાસેન પ્રત્યાહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ચિત્તસ્ય ધારણા પ્રોક્તા સ્થાનબન્ધઃ સમાસતઃ

વિષયોથી મન પાછું ખેંચવું એટલે પ્રત્યાહાર કહેવાય છે; મનને એક જગ્યાએ સ્થિર રાખવું એટલે ધારણા કહેવાય છે.

તસ્યાઃ સ્વાસ્થ્યેન ધ્યાનં ચ સમાધિશ્ ચ વિચારતઃ તત્રૈકચિત્તતા ધ્યાનં પ્રત્યયાન્તરવર્જિતમ્

જ્યારે મન સ્થિર થાય છે, ત્યારે ધ્યાન અને સમાધિ આવે છે; એમાં મન એકાગ્ર રહે છે અને બીજા કોઈ વિચારો રહેતા નથી.

ચિદ્ભાસમર્થમાત્રસ્ય દેહશૂન્યમિવ સ્થિતમ્ સમાધિઃ સર્વહેતુશ્ ચ પ્રાણાયામ ઇતિ સ્મૃતઃ

જ્યારે માત્ર ચેતનાની જ જાગૃતિ રહે છે અને શરીરનું ભાન જતું રહે છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે; અને પ્રાણાયામ બધાનો મૂળ કારણ માનવામાં આવે છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુર્ યમસ્તસ્ય નિરોધનમ્ ત્રિધા દ્વિજૈર્યમઃ પ્રોક્તો મન્દો મધ્યોત્તમસ્ તથા

પ્રાણ એટલે શરીરમાંથી ઉદ્ભવતો વાયુ; એને રોકવું એટલે યમ કહેવાય છે. યમને ત્રણ પ્રકારના કહેવામાં આવ્યા છે: નરમ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ.

પ્રાણાપાનનિરોધસ્તુ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ પ્રાણાયામસ્ય માનં તુ માત્રાદ્વાદશકં સ્મૃતમ્

પ્રાણ અને અપાનને રોકવું એટલે પ્રાણાયામ કહેવાય છે. પ્રાણાયામનું માપ બાર માત્રા માનવામાં આવે છે.

નીચો દ્વાદશમાત્રસ્તુ ઉદ્ધાતો દ્વાદશઃ સ્મૃતઃ મધ્યમસ્ તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

નાનું માપ બાર માત્રાનું છે, મોટું પણ બાર માત્રાનું છે, અને મધ્યમ માપ એના દૂણું, એટલે ચોવીસ માત્રાનું છે.

મુખ્યસ્તુ યસ્ત્રિરુદ્ધાતઃ ષટ્ત્રિંશન્માત્ર ઉચ્યતે પ્રસ્વેદકમ્પનોત્થાનજનકશ્ચ યથાક્રમમ્

મુખ્ય જે ત્રણ ગણી વધારે છે, તે છત્રીસ માત્રાનું કહેવાય છે, અને એથી પસીનો, કંપન અને શરીરમાં ઉઠાણું આવે છે, એ ક્રમ પ્રમાણે થાય છે.

આનન્દોદ્ભવયોગાર્થં નિદ્રાઘૂર્ણિસ્તથૈવ ચ રોમાઞ્ચધ્વનિસંવિદ્ધસ્વાઙ્ગમોટનકમ્પનમ્

યોગમાં આનંદ પેદા કરવા માટે, ઊંઘ અને ચક્કર પણ આવે છે; એમાં રોમાચ, ધ્વનિ, જાગૃતિ, શરીરમાં હલનચલન અને કંપન થાય છે.

ભ્રમણં સ્વેદજન્યા સા સંવિન્મૂર્છા ભવેદ્યદા તદોત્તમોત્તમઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ સુશોભનઃ

જ્યારે ચક્કર અને પસીનાથી બેભાન થવું થાય, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ અને સુંદર પ્રાણાયામ કહેવાય છે.

સગર્ભો ઽગર્ભ ઇત્યુક્તઃ સજપો વિજપઃ ક્રમાત્ ઇભો વા શરભો વાપિ દુરાધર્ષો ઽથ કેસરી

તેને બીજવાળો કે બીજ વિનાનો, જપવાળો કે વિના જપનો એમ કહે છે; ક્યારેક હાથી જેવો, ક્યારેક હરણ જેવો, ક્યારેક દમ ન લેવાય એવો કે ક્યારેક સિંહ જેવો કહેવાય છે.