લિઙ્ગપુરાણમ્

દૃષ્ટં શ્રુતં ચાનુમિતં સ્વાનુભૂતં યથાર્થતઃ કથનં સત્યમિત્યુક્તં પરપીડાવિવર્જિતમ્

જેવું જોયું, સાંભળ્યું, અનુમાન્યું કે પોતે અનુભવ્યું હોય તે સાચું બોલવું અને બીજાને દુઃખ ન પહોંચાડવું એ જ સત્ય કહેવાય છે.

નાશ્લીલં કીર્તયેદેવં બ્રાહ્મણાનામિતિ શ્રુતિઃ પરદોષાન્ પરિજ્ઞાય ન વદેદિતિ ચાપરમ્

ક્યારેય બ્રાહ્મણોની નિંદા કે અશ્લીલ વાતો ન બોલવી જોઈએ, એવું શાસ્ત્ર કહે છે; અને બીજાના દોષ જાણી પણ તેનો ઉલ્લેખ ન કરવો, એ પણ નિયમ છે.

અનાદાનં પરસ્વાનામ્ આપદ્યપિ વિચારતઃ મનસા કર્મણા વાચા તદસ્તેયં સમાસતઃ

બીજાનું ધન, મુશ્કેલીમાં પણ, મનથી, વાણીથી કે કર્મથી ન લેવું એ જ અસ્તેય કહેવાય છે.

મૈથુનસ્યાપ્રવૃત્તિર્હિ મનોવાક્કાયકર્મણા બ્રહ્મચર્યમિતિ પ્રોક્તં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

મન, વાણી અને શરીરથી કામમાં પ્રવૃત્તિ ન કરવી એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે, જે યતિઓ અને બ્રહ્મચારી માટે નિર્ધારિત છે.

ઇહ વૈખાનસાનાં ચ વિદારાણાં વિશેષતઃ સદારાણાં ગૃહસ્થાનં તથૈવ ચ વદામિ વઃ

અહીં વૈખાનસ, વિદાર, પત્ની ધરાવનારા અને વિશેષ કરીને ગૃહસ્થો માટે પણ હું એ જ નિયમ જણાવું છું.

સ્વદારે વિધિવત્કૃત્વા નિવૃત્તિશ્ચાન્યતઃ સદા મનસા કર્મણા વાચા બ્રહ્મચર્યમિતિ સ્મૃતમ્

પોતાની પત્ની સાથે નિયમ મુજબ સંયોગ કરીને અને હંમેશા બીજાથી મન, કર્મ અને વાણીથી દૂર રહેવું એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

મેધ્યા સ્વનારી સમ્ભોગં કૃત્વા સ્નાનં સમાચરેત્ એવં ગૃહસ્થો યુક્તાત્મા બ્રહ્મચારી ન સંશયઃ

પોતાની પવિત્ર પત્ની સાથે સંયોગ કર્યા પછી સ્નાન કરવું જોઈએ; આવું કરનાર ગૃહસ્થ, આત્મસંયમી હોય તો તે નિશ્ચયે બ્રહ્મચારી કહેવાય છે.

અહિંસાપ્યેવમેવૈષા દ્વિજગુર્વગ્નિપૂજને વિધિના યાદૃશી હિંસા સા ત્વહિંસા ઇતિ સ્મૃતા

આ જ રીતે, દ્વિજ, ગુરુ અને અગ્નિની પૂજા નિયમ પ્રમાણે કરવી એ અહિંસા કહેવાય છે; ત્યાં જે હિંસા થાય છે તે અહિંસા માનવામાં આવે છે.

સ્ત્રિયઃ સદા પરિત્યાજ્યાઃ સઙ્ગં નૈવ ચ કારયેત્ કુણપેષુ યથા ચિત્તં તથા કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

સ્ત્રીઓથી હંમેશા દૂર રહેવું જોઈએ અને સંગ ન કરવો જોઈએ; જેમ મૃતદેહથી મન દૂર રાખીએ તેમ, વિવેકી પુરુષે તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

વિણ્મૂત્રોત્સર્ગકાલેષુ બહિર્ભૂમૌ યથા મતિઃ તથા કાર્યા રતૌ ચાપિ સ્વદારે ચાન્યતઃ કુતઃ

મલમૂત્ર ત્યાગ વખતે બહાર જમીન પર મન જે રીતે કહે તેમ વર્તવું, અને પોતાની પત્ની સાથે સંયોગ સમયે પણ એ જ રીતે, બીજાથી કદી નહીં.

અઙ્ગારસદૃશી નારી ઘૃતકુમ્ભસમઃ પુમાન્ તસ્માન્નારીષુ સંસર્ગં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

સ્ત્રી એ અંગાર જેવી છે અને પુરુષ એ ઘીથી ભરેલા પાત્ર જેવો છે; તેથી સ્ત્રીઓનો સંપર્ક દૂરથી ટાળવો જોઈએ.

ભોગેન તૃપ્તિર્નૈવાસ્તિ વિષયાણાં વિચારતઃ તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનસા કર્મણા ગિરા

ભોગથી વિષયોમાં ક્યારેય સંતોષ મળતો નથી, એ વાત વિચારવાથી સ્પષ્ટ થાય છે. એટલે મનથી, વાણીથી અને કર્મથી વૈરાગ્ય અપનાવવું જોઈએ.

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

ઇચ્છાઓ ઇચ્છિત વસ્તુઓના ભોગથી ક્યારેય શમતી નથી; જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ ભોગથી કામ વધુ વધે છે.

તસ્માત્ત્યાગઃ સદા કાર્યસ્ ત્વ્ અમૃતત્વાય યોગિના અવિરક્તો યતો મર્ત્યો નાનાયોનિષુ વર્તતે

મૃત્યુને જીતવા માટે યોગીએ હંમેશાં ત્યાગ કરવો જોઈએ; કારણ કે જે વૈરાગ્ય રાખતો નથી, એ મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં ભટકે છે.

ત્યાગેનૈવામૃતત્વં હિ શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં વરાઃ કર્મણા પ્રજયા નાસ્તિ દ્રવ્યેણ દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રુતિ અને સ્મૃતિના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે અમરત્વ માત્ર ત્યાગથી જ મળે છે; કર્મ, સંતાન કે ધનથી નહીં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનોવાક્કાયકર્મણા ઋતૌ ઋતૌ નિવૃત્તિસ્તુ બ્રહ્મચર્યમિતિ સ્મૃતમ્

એટલે મન, વાણી અને શરીરથી વૈરાગ્ય રાખવું જોઈએ; યોગ્ય સમયે સંયમ રાખવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

યમાઃ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા નિયમાંશ્ ચ વદામિ વઃ શૌચમિજ્યા તપો દાનં સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહઃ

યમો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, હવે નિયમો કહું છું: શુદ્ધિ, યજ્ઞ, તપ, દાન, સ્વાધ્યાય અને ઇન્દ્રિય સંયમ.

વ્રતોપવાસમૌનં ચ સ્નાનં ચ નિયમા દશ નિયમઃ સ્યાદનીહા ચ શૌચં તુષ્ટિસ્તપસ્ તથા

વ્રત, ઉપવાસ, મૌન અને સ્નાન—આ દસ નિયમોમાં આવે છે; એ સાથે અનાસક્તિ, શુદ્ધિ, સંતોષ અને તપ પણ છે.

જપઃ શિવપ્રણીધાનં પદ્મકાદ્યં તથાસનમ્ બાહ્યમાભ્યન્તરં પ્રોક્તં શૌચમાભ્યન્તરં વરમ્

જપ, શિવભક્તિ, પદ્માસન વગેરે આસન, બાહ્ય અને આંતરિક શુદ્ધિ—આ બધું શીખવાયું છે, જેમાં આંતરિક શુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે.

બાહ્યશૌચેન યુક્તઃ સંસ્ તથા ચાભ્યન્તરં ચરેત્ આગ્નેયં વારુણં બ્રાહ્મં કર્તવ્યં શિવપૂજકૈઃ

બાહ્ય અને આંતરિક શુદ્ધિ બંનેનું પાલન કરવું જોઈએ; શિવભક્તોએ અગ્નિ, પાણી અને બ્રહ્મની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

સ્નાનં વિધાનતઃ સમ્યક્ પશ્ચાદ્ આભ્યન્તરં ચરેત્ આ દેહાન્તં મૃદાલિપ્ય તીર્થતોયેષુ સર્વદા

વિધિ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે સ્નાન કર્યા પછી, આંતરિક શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; જીવનના અંત સુધી કાદવ લગાવી અને તીર્થના જળમાં સ્નાન કરવું.

અવગાહ્યાપિ મલિનો હ્ય્ અન્તઃ શૌચવિવર્જિતઃ શૈવલા ઝષકા મત્સ્યાઃ સત્ત્વા મત્સ્યોપજીવિનઃ

પાણીમાં ડૂબ્યા પછી પણ, જો આંતરિક શુદ્ધિ ન હોય તો મનુષ્ય અશુદ્ધ જ રહે છે; પાણીમાં શૈવળ, માછલીઓ અને માછલીઓ ખાવાવાળા જીવ પણ રહે છે.

સદાવગાહ્ય સલિલે વિશુદ્ધાઃ કિં દ્વિજોત્તમાઃ તસ્માદાભ્યન્તરં શૌચં સદા કાર્યં વિધાનતઃ

હંમેશાં પાણીમાં સ્નાન કરીને પણ જો એ જીવ શુદ્ધ ન થાય, તો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નિયમ પ્રમાણે આંતરિક શુદ્ધિ હંમેશાં કરવી જોઈએ.

આત્મજ્ઞાનામ્ભસિ સ્નાત્વા સકૃદાલિપ્ય ભાવતઃ સુવૈરાગ્યમૃદા શુદ્ધઃ શૌચમેવં પ્રકીર્તિતમ્

આત્મજ્ઞાનના જળમાં સ્નાન કરીને, સાચા ભાવ અને શુદ્ધ વૈરાગ્યના કાદવથી એકવાર શરીર મઢીને, જે શુદ્ધ થાય છે, એ જ સાચી શુદ્ધિ કહેવાય છે.

શુદ્ધસ્ય સિદ્ધયો દૃષ્ટા નૈવાશુદ્ધસ્ય સિદ્ધયઃ ન્યાયેનાગતયા વૃત્ત્યા સંતુષ્ટો યસ્તુ સુવ્રતઃ

શુદ્ધ મનુષ્યને સિદ્ધિ મળે છે, અશુદ્ધને ક્યારેય નહીં; જે સારા વ્રત ધરાવે છે અને નિયમથી મળેલી વસ્તુમાં સંતોષ રાખે છે, તેને સિદ્ધિ મળે છે.

સંતોષસ્તસ્ય સતતમ્ અતીતાર્થસ્ય ચાસ્મૃતિઃ ચાન્દ્રાયણાદિનિપુણસ્ તપાંસિ સુશુભાનિ ચ

તેનું સંતોષ હંમેશાં રહે છે અને તે ભૂતકાળની વસ્તુઓનું સ્મરણ કરતો નથી; ચાંદ્રાયણ વગેરે શુભ તપોમાં તે નિપુણ હોય છે.

સ્વાધ્યાયસ્તુ જપઃ પ્રોક્તઃ પ્રણવસ્ય ત્રિધા સ્મૃતઃ વાચિકશ્ચાધમો મુખ્ય ઉપાંશુશ્ચોત્તમોત્તમઃ

સ્વાધ્યાય એટલે જપ કહેવાય છે; પ્રણવનું જપ ત્રણ પ્રકારનું છે: ઉચ્ચારથી કરેલું સૌથી નીચું, હળવે કરેલું મધ્યમ અને મનમાં કરેલું શ્રેષ્ઠ છે.

માનસો વિસ્તરેણૈવ કલ્પે પઞ્ચાક્ષરે સ્મૃતઃ તથા શિવપ્રણીધાનં મનોવાક્કાયકર્મણા

પાંચ અક્ષરનું મંત્ર મનથી જપવું સૌથી વિશાળ માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે, મન, વાણી અને શરીરથી શિવભક્તિ કરવી જોઈએ.

શિવજ્ઞાનં ગુરોર્ભક્તિર્ અચલા સુપ્રતિષ્ઠિતા નિગ્રહો હ્યપહૃત્યાશુ પ્રસક્તાનીન્દ્રિયાણિ ચ

શિવજ્ઞાન, ગુરુની અડગ અને મજબૂત ભક્તિ, અને ઇન્દ્રિયોને ઝડપથી સંયમમાં લેવી—આ બધું શીખવાયું છે.