લિઙ્ગપુરાણમ્

સર્વાર્થજ્ઞાનનિષ્પત્તિર્ આત્મનો યોગ ઉચ્યતે એકાગ્રતા ભવેચ્ચૈવ સર્વદા તત્પ્રસાદતઃ

સર્વ જ્ઞાનની સિદ્ધિ આત્મા માટે યોગ કહેવાય છે; તેની કૃપાથી મન હંમેશા એકાગ્ર બને છે.

પ્રસાદસ્ય સ્વરૂપં યત્ સ્વસંવેદ્યં દ્વિજોત્તમાઃ વક્તું ન શક્યં બ્રહ્માદ્યૈઃ ક્રમશો જાયતે નૃણામ્

કૃપાનું સાચું સ્વરૂપ, જે પોતે અનુભવાય છે, દ્વિજોત્તમો, તે બ્રહ્માદિ દેવો પણ વર્ણવી શકતા નથી; તે મનુષ્યોમાં ક્રમે-ક્રમેઉપજે છે.

યોગશબ્દેન નિર્વાણં માહેશં પદમુચ્યતે તસ્ય હેતુરૃષેર્જ્ઞાનં જ્ઞાનં તસ્ય પ્રસાદતઃ

યોગ શબ્દથી મહેશનું પરમ સ્થાન, જે નિર્વાણ કહેવાય છે, તે સમજાય છે; તેનું કારણ ઋષિનું જ્ઞાન છે અને એ જ્ઞાન તેની કૃપાથી મળે છે.

જ્ઞાનેન નિર્દહેત્પાપં નિરુધ્ય વિષયાન્ સદા નિરુદ્ધેન્દ્રિયવૃત્તેસ્તુ યોગસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

જ્ઞાનથી પાપ નાશ કરવો, અને હંમેશા ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી દૂર રાખવા જોઈએ. જ્યારે ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિ રોકાય છે, ત્યારે યોગની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગો નિરોધો વૃત્તેષુ ચિત્તસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ સાધનાન્યષ્ટધા ચાસ્ય કથિતાનીહ સિદ્ધયે

યોગ એ મનની પ્રવૃત્તિઓને રોકવું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો! તેની સિદ્ધિ માટે અહીં આઠ પ્રકારની સાધનાઓ જણાવવામાં આવી છે.

યમસ્તુ પ્રથમઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયો નિયમસ્ તથા તૃતીયમાસનં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્તતઃ પરમ્

પ્રથમ યમ કહેવાયો છે, બીજું નિયમ છે, ત્રીજું આસન છે અને પછી ચોથું પ્રાણાયામ આવે છે.

પ્રત્યાહારં પઞ્ચમો વૈ ધારણા ચ તતઃ પરા ધ્યાનં સપ્તમમિત્યુક્તં સમાધિસ્ત્વષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

પાંચમું પ્રત્યાહાર છે, પછી ધારણા, સાતમું ધ્યાન કહેવાયું છે અને આઠમું સમાધિ માનવામાં આવ્યું છે.

તપસ્યુપરમશ્ચૈવ યમ ઇત્યભિધીયતે અહિંસા પ્રથમો હેતુર્ યમસ્ય યમિનાં વરાઃ

તપ અને ઉપશમને યમ કહેવામાં આવે છે; યમમાં પ્રથમ કારણ અહિંસા છે, હે યમ પાળનારા શ્રેષ્ઠો!

સત્યમસ્તેયમપરં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ નિયમસ્યાપિ વૈ મૂલં યમ એવ ન સંશયઃ

સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ પણ નિયમના મૂળ છે; નિશ્ચયપૂર્વક યમ એ તેનું આધાર છે.

આત્મવત્ સર્વભૂતાનાં હિતાયૈવ પ્રવર્તનમ્ અહિંસૈષા સમાખ્યાતા યા ચાત્મજ્ઞાનસિદ્ધિદા

બધા જીવોના હિત માટે, પોતાને જેવું સમજીને વર્તવું એ અહિંસા કહેવાય છે; અને એ આત્મજ્ઞાનની સિદ્ધિ આપે છે.

દૃષ્ટં શ્રુતં ચાનુમિતં સ્વાનુભૂતં યથાર્થતઃ કથનં સત્યમિત્યુક્તં પરપીડાવિવર્જિતમ્

જેવું જોયું, સાંભળ્યું, અનુમાન્યું કે પોતે અનુભવ્યું હોય તે સાચું બોલવું અને બીજાને દુઃખ ન પહોંચાડવું એ જ સત્ય કહેવાય છે.

નાશ્લીલં કીર્તયેદેવં બ્રાહ્મણાનામિતિ શ્રુતિઃ પરદોષાન્ પરિજ્ઞાય ન વદેદિતિ ચાપરમ્

ક્યારેય બ્રાહ્મણોની નિંદા કે અશ્લીલ વાતો ન બોલવી જોઈએ, એવું શાસ્ત્ર કહે છે; અને બીજાના દોષ જાણી પણ તેનો ઉલ્લેખ ન કરવો, એ પણ નિયમ છે.

અનાદાનં પરસ્વાનામ્ આપદ્યપિ વિચારતઃ મનસા કર્મણા વાચા તદસ્તેયં સમાસતઃ

બીજાનું ધન, મુશ્કેલીમાં પણ, મનથી, વાણીથી કે કર્મથી ન લેવું એ જ અસ્તેય કહેવાય છે.

મૈથુનસ્યાપ્રવૃત્તિર્હિ મનોવાક્કાયકર્મણા બ્રહ્મચર્યમિતિ પ્રોક્તં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્

મન, વાણી અને શરીરથી કામમાં પ્રવૃત્તિ ન કરવી એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે, જે યતિઓ અને બ્રહ્મચારી માટે નિર્ધારિત છે.

ઇહ વૈખાનસાનાં ચ વિદારાણાં વિશેષતઃ સદારાણાં ગૃહસ્થાનં તથૈવ ચ વદામિ વઃ

અહીં વૈખાનસ, વિદાર, પત્ની ધરાવનારા અને વિશેષ કરીને ગૃહસ્થો માટે પણ હું એ જ નિયમ જણાવું છું.

સ્વદારે વિધિવત્કૃત્વા નિવૃત્તિશ્ચાન્યતઃ સદા મનસા કર્મણા વાચા બ્રહ્મચર્યમિતિ સ્મૃતમ્

પોતાની પત્ની સાથે નિયમ મુજબ સંયોગ કરીને અને હંમેશા બીજાથી મન, કર્મ અને વાણીથી દૂર રહેવું એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

મેધ્યા સ્વનારી સમ્ભોગં કૃત્વા સ્નાનં સમાચરેત્ એવં ગૃહસ્થો યુક્તાત્મા બ્રહ્મચારી ન સંશયઃ

પોતાની પવિત્ર પત્ની સાથે સંયોગ કર્યા પછી સ્નાન કરવું જોઈએ; આવું કરનાર ગૃહસ્થ, આત્મસંયમી હોય તો તે નિશ્ચયે બ્રહ્મચારી કહેવાય છે.

અહિંસાપ્યેવમેવૈષા દ્વિજગુર્વગ્નિપૂજને વિધિના યાદૃશી હિંસા સા ત્વહિંસા ઇતિ સ્મૃતા

આ જ રીતે, દ્વિજ, ગુરુ અને અગ્નિની પૂજા નિયમ પ્રમાણે કરવી એ અહિંસા કહેવાય છે; ત્યાં જે હિંસા થાય છે તે અહિંસા માનવામાં આવે છે.

સ્ત્રિયઃ સદા પરિત્યાજ્યાઃ સઙ્ગં નૈવ ચ કારયેત્ કુણપેષુ યથા ચિત્તં તથા કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

સ્ત્રીઓથી હંમેશા દૂર રહેવું જોઈએ અને સંગ ન કરવો જોઈએ; જેમ મૃતદેહથી મન દૂર રાખીએ તેમ, વિવેકી પુરુષે તેમ જ વર્તવું જોઈએ.

વિણ્મૂત્રોત્સર્ગકાલેષુ બહિર્ભૂમૌ યથા મતિઃ તથા કાર્યા રતૌ ચાપિ સ્વદારે ચાન્યતઃ કુતઃ

મલમૂત્ર ત્યાગ વખતે બહાર જમીન પર મન જે રીતે કહે તેમ વર્તવું, અને પોતાની પત્ની સાથે સંયોગ સમયે પણ એ જ રીતે, બીજાથી કદી નહીં.

અઙ્ગારસદૃશી નારી ઘૃતકુમ્ભસમઃ પુમાન્ તસ્માન્નારીષુ સંસર્ગં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

સ્ત્રી એ અંગાર જેવી છે અને પુરુષ એ ઘીથી ભરેલા પાત્ર જેવો છે; તેથી સ્ત્રીઓનો સંપર્ક દૂરથી ટાળવો જોઈએ.

ભોગેન તૃપ્તિર્નૈવાસ્તિ વિષયાણાં વિચારતઃ તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનસા કર્મણા ગિરા

ભોગથી વિષયોમાં ક્યારેય સંતોષ મળતો નથી, એ વાત વિચારવાથી સ્પષ્ટ થાય છે. એટલે મનથી, વાણીથી અને કર્મથી વૈરાગ્ય અપનાવવું જોઈએ.

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

ઇચ્છાઓ ઇચ્છિત વસ્તુઓના ભોગથી ક્યારેય શમતી નથી; જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી તે વધુ પ્રજ્વલિત થાય છે, તેમ ભોગથી કામ વધુ વધે છે.

તસ્માત્ત્યાગઃ સદા કાર્યસ્ ત્વ્ અમૃતત્વાય યોગિના અવિરક્તો યતો મર્ત્યો નાનાયોનિષુ વર્તતે

મૃત્યુને જીતવા માટે યોગીએ હંમેશાં ત્યાગ કરવો જોઈએ; કારણ કે જે વૈરાગ્ય રાખતો નથી, એ મનુષ્ય અનેક જન્મોમાં ભટકે છે.

ત્યાગેનૈવામૃતત્વં હિ શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં વરાઃ કર્મણા પ્રજયા નાસ્તિ દ્રવ્યેણ દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રુતિ અને સ્મૃતિના જ્ઞાતાઓ કહે છે કે અમરત્વ માત્ર ત્યાગથી જ મળે છે; કર્મ, સંતાન કે ધનથી નહીં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તસ્માદ્વિરાગઃ કર્તવ્યો મનોવાક્કાયકર્મણા ઋતૌ ઋતૌ નિવૃત્તિસ્તુ બ્રહ્મચર્યમિતિ સ્મૃતમ્

એટલે મન, વાણી અને શરીરથી વૈરાગ્ય રાખવું જોઈએ; યોગ્ય સમયે સંયમ રાખવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે.

યમાઃ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા નિયમાંશ્ ચ વદામિ વઃ શૌચમિજ્યા તપો દાનં સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહઃ

યમો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, હવે નિયમો કહું છું: શુદ્ધિ, યજ્ઞ, તપ, દાન, સ્વાધ્યાય અને ઇન્દ્રિય સંયમ.

વ્રતોપવાસમૌનં ચ સ્નાનં ચ નિયમા દશ નિયમઃ સ્યાદનીહા ચ શૌચં તુષ્ટિસ્તપસ્ તથા

વ્રત, ઉપવાસ, મૌન અને સ્નાન—આ દસ નિયમોમાં આવે છે; એ સાથે અનાસક્તિ, શુદ્ધિ, સંતોષ અને તપ પણ છે.

જપઃ શિવપ્રણીધાનં પદ્મકાદ્યં તથાસનમ્ બાહ્યમાભ્યન્તરં પ્રોક્તં શૌચમાભ્યન્તરં વરમ્

જપ, શિવભક્તિ, પદ્માસન વગેરે આસન, બાહ્ય અને આંતરિક શુદ્ધિ—આ બધું શીખવાયું છે, જેમાં આંતરિક શુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ છે.