લિઙ્ગપુરાણમ્

ભૂરિશ્રવાઃ પ્રભુઃ શંભુઃ કૃષ્ણો ગૌરસ્તુ પઞ્ચમઃ કન્યા કીર્તિમતી ચૈવ યોગમાતા ધૃતવ્રતા

ભૂરીશ્વર, ભગવાન શંભુ, કૃષ્ણ અને ગૌરપાંચમો; પુત્રી કીર્તિમતી હતી, જે ધીરજવાળી અને યોગની માતા હતી.

જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય પત્ની સા ત્વનુહસ્ય ચ શ્વેતઃ કૃષ્ણશ્ ચ ગૌરશ્ ચ શ્યામો ધૂમ્રસ્તથારુણઃ

બ્રહ્મદત્તની પત્ની અને અનુહની પણ પત્ની, એ માતાએ શ્વેત, કૃષ્ણ, ગૌર, શ્યામ, ધૂમ્ર અને અરુણ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

નીલો બાદરિકશ્ચૈવ સર્વે ચૈતે પરાશરાઃ પરાશરાણામષ્ટૌ તે પક્ષાઃ પ્રોક્તા મહાત્મનામ્

નીલ અને બાદરિક પણ એ જ પરાશર વંશના હતા. આ બધા મહાન આત્માવાળા પરાશરોના આઠ શાખાઓ ગણાય છે.

અત ઊર્ધ્વં નિબોધધ્વમ્ ઇન્દ્રપ્રમિતિસંભવમ્ વસિષ્ઠસ્ય કપિઞ્જલ્યો ઘૃતાચ્યામુદપદ્યત

હવે, ઇન્દ્રપ્રમિતિથી ઉત્પન્ન થયેલા વંશ વિશે સાંભળો: વશિષ્ઠના પુત્ર કપિઞ્જલનો જન્મ ઘૃતાચીમાંથી થયો હતો.

ત્રિમૂર્તિર્યઃ સમાખ્યાત ઇન્દ્રપ્રમિતિરુચ્યતે પૃથોઃ સુતાયાં સમ્ભૂતો ભદ્રસ્તસ્યા ભવદ્વસુઃ

જેને ત્રિમૂર્તિ કહેવામાં આવે છે, તેને ઇન્દ્રપ્રમિતિ પણ કહે છે. એ પૃથુની પુત્રીમાંથી જન્મ્યો હતો. તેના પુત્ર ભદ્ર અને ભદ્રના પુત્ર વસુ હતા.

ઉપમન્યુઃ સુતસ્તસ્ય બહવો હ્યૌપમન્યવઃ મિત્રાવરુણયોશ્ચૈવ કૌણ્ડિન્યા યે પરિશ્રુતાઃ

વસુના પુત્ર ઉપમન્યુ હતા અને ઉપમન્યુના અનેક વંશજો થયા. મિત્ર અને વરુણના કુળમાં પ્રસિદ્ધ કૌંડિન્ય પણ હતા.

એકાર્ષેયાસ્ તથા ચાન્યે વાસિષ્ઠા નામ વિશ્રુતાઃ એતે પક્ષા વસિષ્ઠાનાં સ્મૃતા દશ મહાત્મનામ્

એકાર્ષેય અને પ્રસિદ્ધ વશિષ્ઠ નામના અન્ય પણ હતા. આ દસ મહાન આત્માવાળા વશિષ્ઠોની શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસા વિશ્રુતા ભુવિ ભર્તારશ્ ચ મહાભાગા એષાં વંશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આ રીતે, બ્રહ્માના મનથી ઉત્પન્ન થયેલા અને પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ એવા પુત્રો તથા તેમના મહાન વંશોનું વર્ણન થયું.

ત્રિલોકધારણે શક્તા દેવર્ષિકુલસંભવાઃ તેષાં પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

દેવર્ષિ કુળમાં જન્મેલા એ મહાન લોકો ત્રણેય લોકને ધારણ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે. તેમના પુત્રો અને પૌત્રો હજારો-લાખો છે.

યૈસ્તુ વ્યાપ્તાસ્ત્રયો લોકાઃ સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ

જેમ સૂર્યની કિરણોથી ત્રણેય લોક વ્યાપી જાય છે, તેમ એ મહાન પુરુષોએ પણ ત્રણેય લોકને વ્યાપી લીધા છે.

કથં હિ રક્ષસા શક્તિર્ ભક્ષિતઃ સો ઽનુજૈઃ સહ વાસિષ્ઠો વદતાં શ્રેષ્ઠ સૂત વક્તુમિહાર્હસિ

વશિષ્ઠના પુત્ર શક્તિ અને તેના ભાઈઓને રાક્ષસે કેવી રીતે ભક્ષી લીધા? હે શ્રેષ્ઠ વક્તા સૂતજી, કૃપા કરીને આ વાત અહીં કહો.

રાક્ષસો રુધિરો નામ વસિષ્ઠસ્ય સુતં પુરા શક્તિં સ ભક્ષયામાસ શક્તેઃ શાપાત્સહાનુજૈઃ

રુધિર નામના રાક્ષસે, શક્તિના શાપથી, વશિષ્ઠના પુત્ર શક્તિ અને તેના ભાઈઓને એક વખત ભક્ષી લીધા હતા.

વસિષ્ઠયાજ્યં વિપ્રેન્દ્રાસ્ તદાદિશ્યૈવ ભૂપતિમ્ કલ્માષપાદં રુધિરો વિશ્વામિત્રેણ ચોદિતઃ

વિશ્વામિત્રના પ્રેરણે, અને રાજા કલ્માષપાદના આદેશથી, રાક્ષસ રૂધિરે વશિષ્ઠનું યજ્ઞહવન ભક્ષણ કર્યું.

ભક્ષિતઃ સ ઇતિ શ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્તેન રક્ષસા શક્તિઃ શક્તિમતાં શ્રેષ્ઠો ભ્રાતૃભિઃ સહ ધર્મવિત્

શક્તિ, જે શક્તિશાળી અને ધર્મને જાણનારા હતા, તેમને અને તેમના ભાઈઓને રાક્ષસે ભક્ષી લીધા છે એ સાંભળીને વશિષ્ઠ ખૂબ દુઃખી થયા.

હા પુત્ર પુત્ર પુત્રેતિ ક્રન્દમાનો મુહુર્મુહુઃ અરુન્ધત્યા સહ મુનિઃ પપાત ભુવિ દુઃખિતઃ

'હાય પુત્ર, હાય પુત્ર' એમ વારંવાર રડતા મુનિ, અરુંધતી સાથે, ખૂબ દુઃખી થઈ જમીન પર પડી ગયા.

નષ્ટં કુલમિતિ શ્રુત્વા મર્તું ચક્રે મતિં તદા સ્મરન્પુત્રશતં ચૈવ શક્તિજ્યેષ્ઠં ચ શક્તિમાન્

કુલ નાશ પામ્યું એ સાંભળીને, વશિષ્ઠે મૃત્યુનો વિચાર કર્યો અને પોતાના સો પુત્રો તથા જેઠ અને શક્તિશાળી શક્તિને યાદ કર્યા.

ન તં વિનાહં જીવિષ્યે ઇતિ નિશ્ચિત્ય દુઃખિતઃ

દુઃખથી ભરાઈ, 'હું તેના વિના જીવતો રહી શકીશ નહીં' એમ વશિષ્ઠે નક્કી કર્યું.

આરુહ્ય મૂર્ધાનમ્ અજાત્મજો ઽસૌ તયાત્મવાન્ સર્વવિદ્ આત્મવિચ્ચ ધરાધરસ્યૈવ તદા ધરાયાં પપાત પત્ન્યા સહ સાશ્રુદૃષ્ટિઃ

પછી એ અજાતપુત્ર, સર્વજ્ઞ અને આત્મજ્ઞાની, પોતાની પત્ની સાથે, આંખોમાં આંસુ લઈને પર્વતની ટોચ પરથી જમીન પર પડ્યા.

ધરાધરાત્તં પતિતં ધરા તદા દધાર તત્રાપિ વિચિત્રકણ્ઠી કરાંબુજાભ્યાં કરિખેલગામિની રુદન્તમાદાય રુરોદ સા ચ

પર્વત પરથી પડતા, પૃથ્વીએ તેમને સંભાળી લીધા. ત્યાં પણ સુંદર ગળાવાળી, હાથીની જેમ ચાલતી પૃથ્વીએ પોતાના કમળ જેવા હાથથી રડતા મુનિને ઉઠાવીને, પોતે પણ રડવા લાગી.

તદા તસ્ય સ્નુષા પ્રાહ પત્ની શક્તેર્મહામુનિમ્ વસિષ્ઠં વદતાં શ્રેષ્ઠં રુદન્તી ભયવિહ્વલા

ત્યારે શક્તિની પત્ની, એટલે કે તેની વહુ, મહામુનિ વશિષ્ઠજી પાસે ડરીને, રડતી અને ભયથી વ્યાકુળ થઈને બોલી.

ભગવન્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તવ દેહમ્ ઇદં શુભમ્ પાલયસ્વ વિભો દ્રષ્ટું તવ પૌત્રં મમાત્મજમ્

હે ભગવાન, હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તમારું આ પવિત્ર શરીર સાચવો, જેથી તમે તમારા પૌત્રને, એટલે કે મારા દીકરાને જોઈ શકો.

ન ત્યાજ્યં તવ વિપ્રેન્દ્ર દેહમેતત્સુશોભનમ્ ગર્ભસ્થો મમ સર્વાર્થસાધકઃ શક્તિજો યતઃ

હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારું આ સુંદર શરીર છોડવું નહીં, કારણ કે શક્તિનો દીકરો, જે મારા ગર્ભમાં છે અને બધું સિદ્ધ કરનાર છે, તે હજુ જન્મ્યો નથી.

એવમુક્ત્વાથ ધર્મજ્ઞા કરાભ્યાં કમલેક્ષણા ઉત્થાપ્ય શ્વશુરં નત્વા નેત્રે સંમૃજ્ય વારિણા

આ રીતે બોલીને, ધર્મને જાણતી અને કમળ જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીએ પોતાના હાથથી શ્વશુરને ઊભા કર્યા, તેમને વંદન કર્યા અને પાણીથી તેમની આંખો પુંછીને શાંત કરી.

દુઃખિતાપિ પરિત્રાતું શ્વશુરં દુઃખિતં તદા અરુન્ધતીં ચ કલ્યાણીં પ્રાર્થયામાસ દુઃખિતામ્

દુઃખમાં હોવા છતાં, તેણે પોતાના દુઃખી શ્વશુરને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને સાથે જ દુઃખી અને શુભચિંતક અરુંધતીને પણ આશ્વાસન આપ્યું.

સ્નુષાવાક્યં તતઃ શ્રુત્વા વસિષ્ઠ ઉત્થાય ભૂતલાત્ સંજ્ઞામવાપ્ય ચાલિઙ્ગ્ય સા પપાત સુદુઃખિતા

પછી, વહુના વચનો સાંભળી, વશિષ્ઠ જમીન પરથી ઊભા થયા, તેમને જ્ઞાન આવ્યું, વહુને ચાંપમાં લીધી અને એ ખૂબ દુઃખી થઈને પડી ગઈ.

અરુન્ધતી કરાભ્યાં તાં સંસ્પૃશ્યાસ્રાકુલેક્ષણામ્ રુરોદ મુનિશાર્દૂલો ભાર્યયા સુતવત્સલઃ

અરુંધતી, આંખોમાં આંસુઓ સાથે, તેને હાથથી સ્પર્શ કરી; અને મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠે, પત્ની માટે પુત્ર જેવી મમતા રાખીને, રડવાનું શરૂ કર્યું.

અથ નાભ્યંબુજે વિષ્ણોર્ યથા તસ્યાશ્ચતુર્મુખઃ આસીનો ગર્ભશય્યાયાં કુમાર ઋચમાહ સઃ

પછી, જેમ વિષ્ણુના નાભિ-કમળમાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા બેઠા હોય છે, તેમ ગર્ભમાં રહેલા બાળકએ એક ઋગ્વેદ મંત્ર ઉચ્ચાર્યો.

તતો નિશમ્ય ભગવાન્ વસિષ્ઠ ઋચમાદરાત્ કેનોક્તમિતિ સંચિન્ત્ય તદાતિષ્ઠત્સમાહિતઃ

પછી, એ મંત્ર સાંભળી, મહાન વશિષ્ઠજી આશ્ચર્યથી વિચારી રહ્યા કે આ કોણ બોલ્યું, અને મનથી ધ્યાન લગાવ્યો.

વ્યોમાઙ્ગણસ્થો ઽથ હરિઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ વસિષ્ઠમાહ વિશ્વાત્મા ઘૃણયા સ ઘૃણાનિધિઃ

પછી, આકાશમાં ઉભેલા, કમળ જેવી આંખો ધરાવતા, સમગ્ર જગતના આત્મા અને દયાના સાગર એવા હરિએ વશિષ્ઠને દયાથી કહ્યું.