લિઙ્ગપુરાણમ્

વિશોકશ્ચ વિકેશશ્ ચ વિપાશઃ પાપનાશનઃ સુમુખો દુર્મુખશ્ચૈવ દુર્દમો દુરતિક્રમઃ

વિશોક, વિકેશ, વિપાશ, પાપનાશક, સુમુખ, દુર્મુખ, દુર્દમ અને દુરતિક્રમ – આ મહાન ઋષિઓ છે.

સનકશ્ ચ સનન્દશ્ ચ પ્રભુર્યશ્ ચ સનાતનઃ ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ ચ સુધામા વિરજાસ્ તથા

સનક, સનંદ, પ્રભુ, સનાતન, ઋભુ, સનત્કુમાર, સુધામા અને વિરજ – આ બધા અહીં જણાવાયા છે.

શઙ્ખપાદ્ વૈરજશ્ચૈવ મેઘઃ સારસ્વતસ્ તથા સુવાહનો મુનિશ્રેષ્ઠો મેઘવાહો મહાદ્યુતિઃ

શંખપાદ, વૈરજ, મેઘ, સારસ્વત, સુવાહન, શ્રેષ્ઠ મુનિ, મેઘવાહ – મહાતેજસ્વી – એમનું પણ વર્ણન છે.

કપિલશ્ચાસુરિશ્ચૈવ તથા પઞ્ચશિખો મુનિઃ વાલ્કલશ્ ચ મહાયોગી ધર્માત્માનો મહૌજસઃ

કપિલ, આસુરી, મહાન ઋષિ પંચશિખ, વાલ્કલ – મહાયોગી, ધર્મનિષ્ઠ અને મહાશક્તિશાળી – એમનું પણ નામ લેવાયું છે.

પરાશરશ્ ચ ગર્ગશ્ ચ ભાર્ગવશ્ચાઙ્ગિરાસ્ તથા બલબન્ધુર્ નિરામિત્રઃ કેતુશૃઙ્ગસ્તપોધનઃ

પરાશર, ગર્ગ, ભાર્ગવ, અંગિરસ, બલબંધુ, નિરામિત્ર, કેતુશૃંગ અને તપોધન – આ મહાન ઋષિઓ ગણાયા છે.

લમ્બોદરશ્ ચ લમ્બશ્ચ લમ્બાક્ષો લમ્બકેશકઃ સર્વજ્ઞઃ સમબુદ્ધિશ્ ચ સાધ્યઃ સર્વસ્તથૈવ ચ

તેઓ લંબોદર, લંબ, લંબાક્ષ, લંબકેશક, સર્વજ્ઞ, સમબુદ્ધિ, સાધ્ય અને સર્વ પણ છે.

સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠો વિરજાસ્ તથા અત્રિર્ દેવસદશ્ચૈવ શ્રવણો ઽથ શ્રવિષ્ઠકઃ કુણિશ્ ચ કુણિબાહુશ્ ચ કુશરીરઃ કુનેત્રકઃ

સુધામા, કાશ્યપ, વાસિષ્ઠ, વિરજા, અત્રિ, દેવસદ, શ્રવણ, શ્રવિષ્ઠક, કુણી, કુણિબાહુ, કુશરીર અને કુનેત્રક.

કશ્યપો ઽપ્યુશનાશ્ચૈવ ચ્યવનો ઽથ બૃહસ્પતિઃ ઉતથ્યો વામદેવશ્ ચ મહાયોગો મહાબલઃ

કાશ્યપ, ઉશના, ચ્યવન, બૃહસ્પતિ, ઉતથ્ય, વામદેવ, મહાયોગી અને મહાબળવાન.

વાચશ્રવાઃ સુધીકશ્ચ શ્યાવાશ્વશ્ ચ યતીશ્વરઃ હિરણ્યનાભઃ કૌશલ્યો લોગાક્ષિઃ કુથુમિસ્ તથા

વાચશ્રવા, સુધીક, શ્યાવાશ્વ, યતીશ્વર, હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, લોકાક્ષિ અને કુથુમિ પણ.

સુમન્તુર્બર્બરી વિદ્વાન્ કબન્ધઃ કુશિકંધરઃ પ્લક્ષો દાલ્ભ્યાયણિશ્ચૈવ કેતુમાન્ ગોપનસ્ તથા

સુમંતુ, વિદ્વાન બાર્બરી, કબંધી, કુશિકંધર, પલક્ષ, દાલભ્યાયણી, કેતુમાન અને ગોપન પણ.

ભલ્લાવી મધુપિઙ્ગશ્ચ શ્વેતકેતુસ્તપોનિધિઃ ઉશિકો બૃહદશ્વશ્ ચ દેવલઃ કવિરેવ ચ

ભલ્લાવી, મધુપિંગ, શ્વેતકેતુ, તપોનિધિ, ઉશિક, બૃહદશ્વ, દેવલ અને કવિ પણ.

શાલિહોત્રો ઽગ્નિવેશશ્ચ યુવનાશ્વઃ શરદ્વસુઃ છગલઃ કુણ્ડકર્ણશ્ ચ કુમ્ભશ્ચૈવ પ્રવાહકઃ

શાલિહોત્ર, અગ્નિવેશ, યુવનાશ્વ, શરદ્વસુ, છગલ, કુંડકર્ણ, કુંભ અને પ્રવાહક.

ઉલૂકો વિદ્યુતશ્ચૈવ મણ્ડૂકો હ્યાશ્વલાયનઃ અક્ષપાદઃ કુમારશ્ ચ ઉલૂકો વત્સ એવ ચ

ઉલૂક, વિદ્યુત, મંડૂક, આશ્વલાયન, અક્ષપાદ, કુમાર, ઉલૂક અને વત્સ પણ.

કુશિકશ્ચૈવ ગર્ભશ્ ચ મિત્રઃ કૌરુષ્ય એવ ચ શિષ્યાસ્ત્વેતે મહાત્માનઃ સર્વાવર્તેષુ યોગિનામ્

કુશિક, ગર્ભ, મિત્ર અને કૌરુષ્ય—આ બધા મહાત્મા યોગીઓના સર્વ પરંપરામાં શ્રેષ્ઠ શિષ્યો છે.

વિમલા બ્રહ્મભૂયિષ્ઠા જ્ઞાનયોગપરાયણાઃ એતે પાશુપતાઃ સિદ્ધા ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહાઃ

શુદ્ધ, બ્રહ્મમાં સ્થિર, જ્ઞાન અને યોગના માર્ગે તત્પર—આ પાશુપત સિદ્ધો ભસ્મથી ઢંકાયેલા છે.

શિષ્યાઃ પ્રશિષ્યાશ્ચૈતેષાં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ પ્રાપ્ય પાશુપતં યોગં રુદ્રલોકાય સંસ્થિતાઃ

આ બધાના શિષ્યો અને પ્રશિષ્યો સૈકડો અને હજારોની સંખ્યામાં, પાશુપત યોગ પ્રાપ્ત કરીને, રુદ્રલોકમાં સ્થિર થયા છે.

દેવાદયઃ પિશાચાન્તાઃ પશવઃ પરિકીર્તિતાઃ તેષાં પતિત્વાત્સર્વેશો ભવઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઃ

દેવથી લઈને પિશાચ સુધી બધા જીવ પશુ કહેવાય છે; અને બધા પર સ્વામી હોવાથી ભવને પશુપતિ કહેવાય છે.

તેન પ્રણીતો રુદ્રેણ પશૂનાં પતિના દ્વિજાઃ યોગઃ પાશુપતો જ્ઞેયઃ પરાવરવિભૂતયે

રુદ્રે, પશુઓના સ્વામીએ, આ પાશુપત યોગ સ્થાપ્યો છે, દ્વિજો, જે પરા અને અપરા શક્તિઓની પ્રાપ્તિ માટે છે.

સંક્ષેપતઃ પ્રવક્ષ્યામિ યોગસ્થાનાનિ સામ્પ્રતમ્ કલ્પિતાનિ શિવેનૈવ હિતાય જગતાં દ્વિજાઃ

હવે હું સંક્ષિપ્તમાં યોગના સ્થાન સમજાવીશ, જે શિવે જ જગતના કલ્યાણ માટે સ્થાપ્યા છે, દ્વિજો.

ગલાદધો વિતસ્ત્યા યન્ નાભેરુપરિ ચોત્તમમ્ યોગસ્થાનમધો નાભેર્ આવર્તં મધ્યમં ભ્રુવોઃ

ગળાની નીચે એક વિતસ્તા અને નાભિથી ઉપર જે સ્થાન છે તે યોગનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે; નાભિની નીચેનું નીચું સ્થાન છે અને ભ્રૂમધ્યનું મધ્યમ સ્થાન છે.

સર્વાર્થજ્ઞાનનિષ્પત્તિર્ આત્મનો યોગ ઉચ્યતે એકાગ્રતા ભવેચ્ચૈવ સર્વદા તત્પ્રસાદતઃ

સર્વ જ્ઞાનની સિદ્ધિ આત્મા માટે યોગ કહેવાય છે; તેની કૃપાથી મન હંમેશા એકાગ્ર બને છે.

પ્રસાદસ્ય સ્વરૂપં યત્ સ્વસંવેદ્યં દ્વિજોત્તમાઃ વક્તું ન શક્યં બ્રહ્માદ્યૈઃ ક્રમશો જાયતે નૃણામ્

કૃપાનું સાચું સ્વરૂપ, જે પોતે અનુભવાય છે, દ્વિજોત્તમો, તે બ્રહ્માદિ દેવો પણ વર્ણવી શકતા નથી; તે મનુષ્યોમાં ક્રમે-ક્રમેઉપજે છે.

યોગશબ્દેન નિર્વાણં માહેશં પદમુચ્યતે તસ્ય હેતુરૃષેર્જ્ઞાનં જ્ઞાનં તસ્ય પ્રસાદતઃ

યોગ શબ્દથી મહેશનું પરમ સ્થાન, જે નિર્વાણ કહેવાય છે, તે સમજાય છે; તેનું કારણ ઋષિનું જ્ઞાન છે અને એ જ્ઞાન તેની કૃપાથી મળે છે.

જ્ઞાનેન નિર્દહેત્પાપં નિરુધ્ય વિષયાન્ સદા નિરુદ્ધેન્દ્રિયવૃત્તેસ્તુ યોગસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ

જ્ઞાનથી પાપ નાશ કરવો, અને હંમેશા ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી દૂર રાખવા જોઈએ. જ્યારે ઇન્દ્રિયોની પ્રવૃત્તિ રોકાય છે, ત્યારે યોગની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

યોગો નિરોધો વૃત્તેષુ ચિત્તસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ સાધનાન્યષ્ટધા ચાસ્ય કથિતાનીહ સિદ્ધયે

યોગ એ મનની પ્રવૃત્તિઓને રોકવું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો! તેની સિદ્ધિ માટે અહીં આઠ પ્રકારની સાધનાઓ જણાવવામાં આવી છે.

યમસ્તુ પ્રથમઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયો નિયમસ્ તથા તૃતીયમાસનં પ્રોક્તં પ્રાણાયામસ્તતઃ પરમ્

પ્રથમ યમ કહેવાયો છે, બીજું નિયમ છે, ત્રીજું આસન છે અને પછી ચોથું પ્રાણાયામ આવે છે.

પ્રત્યાહારં પઞ્ચમો વૈ ધારણા ચ તતઃ પરા ધ્યાનં સપ્તમમિત્યુક્તં સમાધિસ્ત્વષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

પાંચમું પ્રત્યાહાર છે, પછી ધારણા, સાતમું ધ્યાન કહેવાયું છે અને આઠમું સમાધિ માનવામાં આવ્યું છે.

તપસ્યુપરમશ્ચૈવ યમ ઇત્યભિધીયતે અહિંસા પ્રથમો હેતુર્ યમસ્ય યમિનાં વરાઃ

તપ અને ઉપશમને યમ કહેવામાં આવે છે; યમમાં પ્રથમ કારણ અહિંસા છે, હે યમ પાળનારા શ્રેષ્ઠો!

સત્યમસ્તેયમપરં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહૌ નિયમસ્યાપિ વૈ મૂલં યમ એવ ન સંશયઃ

સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ પણ નિયમના મૂળ છે; નિશ્ચયપૂર્વક યમ એ તેનું આધાર છે.