લિઙ્ગપુરાણમ્

ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ

તારાઓના આવાગમનને મનુષ્યે પોતાની આંખે, પરંપરા, અનુમાન, પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને તર્કથી જાણવું જોઈએ.

પરીક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં મુનિસત્તમાઃ

ગહન બુદ્ધિથી તપાસીને, વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, હે વિદ્વાન. આંખ, શાસ્ત્ર, પાણી, લખાણ અને ગણિત, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્માનવિનિર્ણયે

આ પાંચ કારણો તારાઓના માપના નિર્ધારણમાં જાણી લેવા યોગ્ય છે.

કથં વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્વૈ ધ્રુવો બુદ્ધિમતાં વરઃ મેઢીભૂતો ગ્રાહાણાં વૈ વક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્

વિષ્ણુની કૃપાથી ધ્રુવે, જે બુદ્ધિશાળીમાંથી શ્રેષ્ઠ છે, ગ્રહોમાં સ્તંભરૂપ કેમ ધારણ કર્યું? હવે એ વાત તમે કહો.

એતમર્થં મયા પૃષ્ટો નાનાશાસ્ત્રવિશારદઃ માર્કણ્ડેયઃ પુરા પ્રાહ મહ્યં શુશ્રૂષવે દ્વિજાઃ

આ વિષય પર, મારે એક વખત અનેક શાસ્ત્રોમાં નિપુણ માર્કંડેયે મને પૂછ્યું હતું અને તેણે મને, શ્રવણ માટે આતુર, આ વાત કહી હતી, હે દ્વિજો.

સાર્વભૌમો મહાતેજાઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ઉત્તાનપાદો રાજા વૈ પાલયામાસ મેદિનીમ્

ઉત્તાનપાદ નામે સર્વે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન તેજ ધરાવનારા અને શસ્ત્રધારીઓમાં સર્વોપરી એવા રાજાએ ધરતીનું શાસન કર્યું.

તસ્ય ભાર્યાદ્વયમ્ અભૂત્ સુનીતિઃ સુરુચિસ્ તથા અગ્રજાયામભૂત્પુત્રઃ સુનીત્યાં તુ મહાયશાઃ

તેને બે પત્નીઓ હતી—સુનીતિ અને સુરુચિ. મોટી પત્ની સુનીતિથી એક પ્રસિદ્ધિ ધરાવતો પુત્ર જન્મ્યો.

ધ્રુવો નામ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુલદીપો મહામતિઃ કદાચિત્ સપ્તવર્ષે ઽપિ પિતુરઙ્કમ્ ઉપાવિશત્

ધ્રુવ નામે, ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી અને કુળનો પ્રકાશ એવા, મહાન સમજ ધરાવનારા એ પુત્રે, એક વખત સાત વર્ષની ઉંમરે પણ પિતાના ગોદમાં બેઠો.

સુરુચિસ્તં વિનિર્ધૂય સ્વપુત્રં પ્રીતિમાનસા ન્યવેશયત્તં વિપ્રેન્દ્રા હ્ય્ અઙ્કં રૂપેણ માનિતા

સુરુચિએ તેને દૂર કરી દીધો અને પોતાના પુત્રને પ્રેમથી ગોદમાં બેઠાડ્યો, તેના રૂપને માન આપીને.

અલબ્ધ્વા સ પિતુર્ધીમાન્ અઙ્કં દુઃખિતમાનસઃ માતુઃ સમીપમાગમ્ય રુરોદ સ પુનઃ પુનઃ

પિતાની ગોદ ન મળતાં, એ બુદ્ધિશાળી બાળક દુઃખી મનથી પોતાની માતા પાસે ગયો અને વારંવાર રડવા લાગ્યો.

રુદન્તં પુત્રમાહેદં માતા શોકપરિપ્લુતા સુરુચિર્દયિતા ભર્તુસ્ તસ્યાઃ પુત્રો ઽપિ તાદૃશઃ

પુત્રને રડતો જોઈ, દુઃખથી ભરાયેલી તેની માતાએ કહ્યું; સુરુચિ, પતિની પ્રિય, એનું પણ આવું જ એક પુત્ર હતું.

મમ ત્વં મન્દભાગ્યાયા જાતઃ પુત્રો ઽપ્યભાગ્યવાન્ કિં શોચસિ કિમર્થં ત્વં રોદમાનઃ પુનઃ પુનઃ

મારા જેવા દુર્ભાગ્યવાળી પાસે તું જન્મ્યો છે, અને તારો પુત્ર પણ દુર્ભાગી જ થશે; તું શા માટે દુઃખી છે, વારંવાર શા માટે રડે છે?

સંતપ્તહૃદયો ભૂત્વા મમ શોકં કરિષ્યસિ સ્વસ્થસ્થાનં ધ્રુવં પુત્ર સ્વશક્ત્યા ત્વં સમાપ્નુયાઃ

તું દુઃખી થઈશ તો મારું દુઃખ વધારશે; હે ધ્રુવ પુત્ર, તારે તારી પોતાની શક્તિથી તારો સાચો સ્થાન મેળવવો જોઈએ.

ઇત્યુક્તઃ સ તુ માત્રા વૈ નિર્જગામ તદા વનમ્ વિશ્વામિત્રં તતો દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્ય યથાવિધિ

માતાએ આવું કહ્યાના પછી, એ વનમાં ગયો; ત્યાં વિશ્વામિત્રને જોઈ, યોગ્ય રીતે નમસ્કાર કર્યો.

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ભગવન્ વક્તુમર્હસિ સર્વેષામુપરિસ્થાનં કેન પ્રાપ્સ્યામિ સત્તમ

હાથ જોડીને, એ બોલ્યો: 'હે મહાન, કૃપા કરીને કહો કે હું બધામાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન કઈ રીતે મેળવી શકું?'

પિતુરઙ્કે સમાસીનં માતા માં સુરુચિર્મુને વ્યધૂનયત્સ તં રાજા પિતા નોવાચ કિંચન

હું પિતાની ગોદમાં બેઠો ત્યારે, હે મુનિ, મારી માતા સુરુચિએ મને દૂર કરી દીધો; રાજા પિતા એ સમયે કંઈ બોલ્યા નહીં.

એતસ્માત્ કારણાદ્ બ્રહ્મંસ્ ત્રસ્તો ઽહં માતરં ગતઃ સુનીતિરાહ મે માતા મા કૃથાઃ શોકમુત્તમમ્

આ કારણથી, હે બ્રાહ્મણ, હું ડરીને માતા પાસે ગયો છું; સુનીતિએ મને કહ્યું: 'બહુ દુઃખ ન કર.'

સ્વકર્મણા પરં સ્થાનં પ્રાપ્તુમર્હસિ પુત્રક તસ્યા હિ વચનં શ્રુત્વા સ્થાનં તવ મહામુને

'પુત્ર, તારે તારા કર્મથી શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવવું જોઈએ.' એના શબ્દો સાંભળી, હે મહામુનિ, તારો સ્થાન નિશ્ચિત થશે.

પ્રાપ્તો વનમિદં બ્રહ્મન્ન્ અદ્ય ત્વાં દૃષ્ટવાન્પ્રભો તવ પ્રસાદાત્ પ્રાપ્સ્યે ઽહં સ્થાનમદ્ભુતમુત્તમમ્

હું આ વનમાં આવ્યો છું, હે બ્રાહ્મણ, આજે તમને જોયા; તમારી કૃપાથી હું અદ્ભુત અને શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત કરીશ.

ઇત્યુક્તઃ સ મુનિઃ શ્રીમાન્ પ્રહસન્ન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ રાજપુત્ર શૃણુષ્વેદં સ્થાનમુત્તમમાપ્સ્યસિ

આ રીતે કહેતા, તે તેજસ્વી મુનિ હસતાં બોલ્યા: 'હે રાજકુમાર, સાંભળ, તું એ શ્રેષ્ઠ સ્થાન જરૂર મેળવશે.'

આરાધ્ય જગતામીશં કેશવં ક્લેશનાશનમ્ દક્ષિણાઙ્ગભવં શંભોર્ મહાદેવસ્ય ધીમતઃ

જગતના ઈશ્વર, દુઃખોનો નાશ કરનાર, મહાદેવના જમણા ભાગમાંથી જન્મેલા, કેશવની ભક્તિ કર.

જપ નિત્યં મહાપ્રાજ્ઞ સર્વપાપવિનાશનમ્ ઇષ્ટદં પરમં શુદ્ધં પવિત્રમમલં પરમ્

હંમેશા એ મહાપાપ નાશક, ઈચ્છિત ફળ આપનાર, સર્વેમાં પવિત્ર અને નિર્મળ એવા મંત્રનું જાપ કર.

બ્રૂહિ મન્ત્રમિમં દિવ્યં પ્રણવેન સમન્વિતમ્ નમો ઽસ્તુ વાસુદેવાય ઇત્યેવં નિયતેન્દ્રિયઃ

આ દિવ્ય મંત્ર, પ્રણવ સાથે, બોલ: 'વાસુદેવને નમસ્કાર હોય.'—આ રીતે, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી.

ધ્યાયન્સનાતનં વિષ્ણું જપહોમપરાયણઃ ઇત્યુક્તઃ પ્રણિપત્યૈનં વિશ્વામિત્રં મહાયશાઃ

સનાતન વિષ્ણુનું ધ્યાન કરતાં, જપ અને હવનમાં તત્પર રહેનારા મહાયશસ્વી ધ્રુવે, વિશ્વામિત્રના કહેવા પર તેમને વંદન કર્યું.

પ્રાઙ્મુખો નિયતો ભૂત્વા જજાપ પ્રીતમાનસઃ શાકમૂલફલાહારઃ સંવત્સરમતન્દ્રિતઃ

પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, નિયમિત રહી, આનંદભર્યા મનથી, માત્ર શાક, મૂળ અને ફળ ખાઈ, એક વર્ષ સુધી અવિરત જપ કરતો રહ્યો.

જજાપ મન્ત્રમનિશમ્ અજસ્રં સ પુનઃ પુનઃ વેતાલા રાક્ષસા ઘોરાઃ સિંહાદ્યાશ્ ચ મહામૃગાઃ

તે દિવસે-રાતે સતત, વારંવાર મંત્રનો જપ કરતો રહ્યો; ત્યારે ભયાનક વેતાળ, રાક્ષસો અને સિંહ જેવા મોટા જંગલી પ્રાણીઓ તેના નજીક આવ્યા.

તમભ્યયુર્મહાત્માનં બુદ્ધિમોહાય ભીષણાઃ જપન્ સ વાસુદેવેતિ ન કિંચિત્ પ્રત્યપદ્યત

આ ભયાનક જીવાતો ધ્રુવના મનમાં ભ્રમ પેદા કરવા આવ્યા, પણ તે 'વાસુદેવ'નું નામ જપતો રહ્યો અને ذرાય પણ ડગ્યો નહીં.

સુનીતિર્ અસ્ય યા માતા તસ્યા રૂપેણ સંવૃતા પિશાચિ સમનુપ્રાપ્તા રુરોદ ભૃશદુઃખિતા

તેની માતા સુનીતિનું રૂપ ધારણ કરીને એક પિશાચી આવી, અને અત્યંત દુઃખી થઈને રડવા લાગી.

મમ ત્વમેકઃ પુત્રો ઽસિ કિમર્થં ક્લિશ્યતે ભવાન્ મામનાથામપહાય તપ આસ્થિતવાનસિ

'તું તો મારો એકમાત્ર દીકરો છે, કેમ તું આમ દુઃખ સહન કરે છે? તું તારી નિરાધાર માતાને છોડીને કેમ તપસ્યા કરવા બેઠો છે?'