લિઙ્ગપુરાણમ્

તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાં ચાપિ ધૂમવાન્ ધ્રુવઃ કિલ ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્

તારાઓ અને ગ્રહોમાં શુક્ર સર્વોપરી છે; ધૂમાવાન તમામ ધૂમકેતુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; અને ચાર દિશામાં સ્થિત ગ્રહોમાં ધ્રુવ સર્વોત્તમ છે.

નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદ્ અયનાનાં તથોત્તરમ્ વર્ષાણાં ચૈવ પઞ્ચાનામ્ આદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા શ્રેષ્ઠ છે; અયનોમાં ઉત્તરાયણ; પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને વર્ષ કહેવાય છે.

ઋતૂનાં શિશિરશ્ચાપિ માસાનાં માઘ ઉચ્યતે પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા

ઋતુઓમાં શિશિર શ્રેષ્ઠ છે; મહિનાઓમાં માઘ મહિનો; પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ; અને તિથિઓમાં પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે.

અહોરાત્રવિભાગાનામ્ અહશ્ચાદિઃ પ્રકીર્તિતઃ મુહૂર્તાનાં તથૈવાદિર્ મુહૂર્તો રુદ્રદૈવતઃ

દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને આરંભ માનવામાં આવે છે; અને મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત રુદ્રને સમર્પિત છે.

ક્ષણશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદાં વરાઃ શ્રવણાન્તં ધનિષ્ઠાદિ યુગં સ્યાત્પઞ્ચવાર્ષિકમ્

પળોમાં નિમેષને શરૂઆત માનવામાં આવે છે. હે કાળજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રવણના અંતથી ધનિષ્ઠાની શરૂઆત સુધીનું યુગ પાંચ વર્ષનું કહેવાય છે.

ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્પરિવર્તતે દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ કાલકૃદ્વિભુરીશ્વરઃ

સૂર્યની વિશિષ્ટ ગતિથી દિવસ-રચયિતા ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે; તેથી તેને કાળ સર્જનારો અને સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર કહેવાય છે.

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્તકનિવર્તકઃ તસ્યાપિ ભગવાન્ રુદ્રઃ સાક્ષાદ્દેવઃ પ્રવર્તકઃ

ચારે પ્રકારના જીવોના સર્જક અને સંહારક એ છે; અને એ માટે પણ ભગવાન રુદ્ર સીધા સર્જક છે, હે દેવ.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવં સંનિવેશો ઽર્થનિશ્ચયઃ લોકસંવ્યવહારાર્થં મહાદેવેન નિર્મિતઃ

આ રીતે, તારાઓની વ્યવસ્થા અને તેમના અર્થની નિશ્ચિતતા મહાદેવે લોકવ્યવહાર માટે રચી છે.

બુદ્ધિપૂર્વં ભગવતા કલ્પાદૌ સમ્પ્રવર્તિતઃ સ આશ્રયો ઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વિચારપૂર્વક આ વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી; એ સર્વનો આધાર, સર્વનો સ્વામી અને સર્વ પ્રકાશનો આત્મા છે.

એકરૂપપ્રધાનસ્ય પરિણામો ઽયમદ્ભુતઃ નૈષ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્

એક મુખ્ય સ્વરૂપનું આ અદ્ભુત રૂપાંતર કોઈ પણ સાચી રીતે પૂરેપૂરું વર્ણવી શકે તેમ નથી.

ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ

તારાઓના આવાગમનને મનુષ્યે પોતાની આંખે, પરંપરા, અનુમાન, પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને તર્કથી જાણવું જોઈએ.

પરીક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં મુનિસત્તમાઃ

ગહન બુદ્ધિથી તપાસીને, વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, હે વિદ્વાન. આંખ, શાસ્ત્ર, પાણી, લખાણ અને ગણિત, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્માનવિનિર્ણયે

આ પાંચ કારણો તારાઓના માપના નિર્ધારણમાં જાણી લેવા યોગ્ય છે.

કથં વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્વૈ ધ્રુવો બુદ્ધિમતાં વરઃ મેઢીભૂતો ગ્રાહાણાં વૈ વક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્

વિષ્ણુની કૃપાથી ધ્રુવે, જે બુદ્ધિશાળીમાંથી શ્રેષ્ઠ છે, ગ્રહોમાં સ્તંભરૂપ કેમ ધારણ કર્યું? હવે એ વાત તમે કહો.

એતમર્થં મયા પૃષ્ટો નાનાશાસ્ત્રવિશારદઃ માર્કણ્ડેયઃ પુરા પ્રાહ મહ્યં શુશ્રૂષવે દ્વિજાઃ

આ વિષય પર, મારે એક વખત અનેક શાસ્ત્રોમાં નિપુણ માર્કંડેયે મને પૂછ્યું હતું અને તેણે મને, શ્રવણ માટે આતુર, આ વાત કહી હતી, હે દ્વિજો.

સાર્વભૌમો મહાતેજાઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ઉત્તાનપાદો રાજા વૈ પાલયામાસ મેદિનીમ્

ઉત્તાનપાદ નામે સર્વે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન તેજ ધરાવનારા અને શસ્ત્રધારીઓમાં સર્વોપરી એવા રાજાએ ધરતીનું શાસન કર્યું.

તસ્ય ભાર્યાદ્વયમ્ અભૂત્ સુનીતિઃ સુરુચિસ્ તથા અગ્રજાયામભૂત્પુત્રઃ સુનીત્યાં તુ મહાયશાઃ

તેને બે પત્નીઓ હતી—સુનીતિ અને સુરુચિ. મોટી પત્ની સુનીતિથી એક પ્રસિદ્ધિ ધરાવતો પુત્ર જન્મ્યો.

ધ્રુવો નામ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુલદીપો મહામતિઃ કદાચિત્ સપ્તવર્ષે ઽપિ પિતુરઙ્કમ્ ઉપાવિશત્

ધ્રુવ નામે, ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી અને કુળનો પ્રકાશ એવા, મહાન સમજ ધરાવનારા એ પુત્રે, એક વખત સાત વર્ષની ઉંમરે પણ પિતાના ગોદમાં બેઠો.

સુરુચિસ્તં વિનિર્ધૂય સ્વપુત્રં પ્રીતિમાનસા ન્યવેશયત્તં વિપ્રેન્દ્રા હ્ય્ અઙ્કં રૂપેણ માનિતા

સુરુચિએ તેને દૂર કરી દીધો અને પોતાના પુત્રને પ્રેમથી ગોદમાં બેઠાડ્યો, તેના રૂપને માન આપીને.

અલબ્ધ્વા સ પિતુર્ધીમાન્ અઙ્કં દુઃખિતમાનસઃ માતુઃ સમીપમાગમ્ય રુરોદ સ પુનઃ પુનઃ

પિતાની ગોદ ન મળતાં, એ બુદ્ધિશાળી બાળક દુઃખી મનથી પોતાની માતા પાસે ગયો અને વારંવાર રડવા લાગ્યો.

રુદન્તં પુત્રમાહેદં માતા શોકપરિપ્લુતા સુરુચિર્દયિતા ભર્તુસ્ તસ્યાઃ પુત્રો ઽપિ તાદૃશઃ

પુત્રને રડતો જોઈ, દુઃખથી ભરાયેલી તેની માતાએ કહ્યું; સુરુચિ, પતિની પ્રિય, એનું પણ આવું જ એક પુત્ર હતું.

મમ ત્વં મન્દભાગ્યાયા જાતઃ પુત્રો ઽપ્યભાગ્યવાન્ કિં શોચસિ કિમર્થં ત્વં રોદમાનઃ પુનઃ પુનઃ

મારા જેવા દુર્ભાગ્યવાળી પાસે તું જન્મ્યો છે, અને તારો પુત્ર પણ દુર્ભાગી જ થશે; તું શા માટે દુઃખી છે, વારંવાર શા માટે રડે છે?

સંતપ્તહૃદયો ભૂત્વા મમ શોકં કરિષ્યસિ સ્વસ્થસ્થાનં ધ્રુવં પુત્ર સ્વશક્ત્યા ત્વં સમાપ્નુયાઃ

તું દુઃખી થઈશ તો મારું દુઃખ વધારશે; હે ધ્રુવ પુત્ર, તારે તારી પોતાની શક્તિથી તારો સાચો સ્થાન મેળવવો જોઈએ.

ઇત્યુક્તઃ સ તુ માત્રા વૈ નિર્જગામ તદા વનમ્ વિશ્વામિત્રં તતો દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્ય યથાવિધિ

માતાએ આવું કહ્યાના પછી, એ વનમાં ગયો; ત્યાં વિશ્વામિત્રને જોઈ, યોગ્ય રીતે નમસ્કાર કર્યો.

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ભગવન્ વક્તુમર્હસિ સર્વેષામુપરિસ્થાનં કેન પ્રાપ્સ્યામિ સત્તમ

હાથ જોડીને, એ બોલ્યો: 'હે મહાન, કૃપા કરીને કહો કે હું બધામાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન કઈ રીતે મેળવી શકું?'

પિતુરઙ્કે સમાસીનં માતા માં સુરુચિર્મુને વ્યધૂનયત્સ તં રાજા પિતા નોવાચ કિંચન

હું પિતાની ગોદમાં બેઠો ત્યારે, હે મુનિ, મારી માતા સુરુચિએ મને દૂર કરી દીધો; રાજા પિતા એ સમયે કંઈ બોલ્યા નહીં.

એતસ્માત્ કારણાદ્ બ્રહ્મંસ્ ત્રસ્તો ઽહં માતરં ગતઃ સુનીતિરાહ મે માતા મા કૃથાઃ શોકમુત્તમમ્

આ કારણથી, હે બ્રાહ્મણ, હું ડરીને માતા પાસે ગયો છું; સુનીતિએ મને કહ્યું: 'બહુ દુઃખ ન કર.'

સ્વકર્મણા પરં સ્થાનં પ્રાપ્તુમર્હસિ પુત્રક તસ્યા હિ વચનં શ્રુત્વા સ્થાનં તવ મહામુને

'પુત્ર, તારે તારા કર્મથી શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવવું જોઈએ.' એના શબ્દો સાંભળી, હે મહામુનિ, તારો સ્થાન નિશ્ચિત થશે.

પ્રાપ્તો વનમિદં બ્રહ્મન્ન્ અદ્ય ત્વાં દૃષ્ટવાન્પ્રભો તવ પ્રસાદાત્ પ્રાપ્સ્યે ઽહં સ્થાનમદ્ભુતમુત્તમમ્

હું આ વનમાં આવ્યો છું, હે બ્રાહ્મણ, આજે તમને જોયા; તમારી કૃપાથી હું અદ્ભુત અને શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત કરીશ.