લિઙ્ગપુરાણમ્

વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ ત્વિષિમાન્ ધર્મપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસુસ્તુ સઃ

વિશાખા નક્ષત્રમાં જન્મેલો, ગ્રહોમાં પ્રથમ તેજસ્વી, ધર્મપુત્ર છે; ચંદ્ર દેવ વસુ છે.

શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્

ઠંડા કિરણોવાળો, રાતનો સર્જક, કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો; સોળ કિરણોવાળો ભૃગુપુત્ર શુક્ર, સૂર્ય પછી આવે છે.

તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્ તિષ્યે ક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચિર્બૃહસ્પતિઃ

તારાગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ, તિષ્યા ક્ષેત્રમાં જન્મેલો; અંગિરાપુત્ર, બાર કિરણોવાળો ગ્રહ બૃહસ્પતિ જન્મ્યો.

ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ પૂર્વાખ્યાસુ જગદ્ગુરુઃ નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગશ્ ચ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ

પૂર્વ ફાલ્ગુનીમાં જન્મેલો, જગતગુરુ, નવ કિરણોવાળો, લાલ રંગવાળો, પ્રજાપતિપુત્ર ગ્રહ પ્રગટ થયો.

આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ સ્મૃતઃ રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિઃસ્થાને સૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ

પૂર્વા ષાઢા નક્ષત્રમાં ગ્રહ જન્મ્યો એવું કહેવાય છે; રેવતીમાં, સાત કિરણવાળું સ્થાન, ત્યાં સૌરી, શનૈશ્ચર સ્થિર થયો.

સૌમ્યો બુધો ધનિષ્ઠાસુ પઞ્ચાર્ચિર્ ઉદિતો ગ્રહઃ તમોમયો મૃત્યુસુતઃ પ્રજાક્ષયકરઃ શિખી

સૌમ્ય બુધ ધનિષ્ઠા નક્ષત્રમાં, પાંચ કિરણોવાળો ગ્રહ બની પ્રગટ થયો; અંધકારમય, મૃત્યુપુત્ર, પ્રજાનો વિનાશક શિખી જન્મ્યો.

આશ્લેષાસુ સમુત્પન્નઃ સર્વહારી મહાગ્રહઃ તથા સ્વનામધેયેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સમુત્થિતાઃ

આશ્લેષા નક્ષત્રમાં સર્વહારી મહાગ્રહ જન્મ્યો; તેમ જ, દક્ષપુત્રીઓ પોતાના નામવાળા નક્ષત્રોમાં પ્રગટ થઈ.

તમોવીર્યમયો રાહુઃ પ્રકૃત્યા કૃષ્ણમણ્ડલઃ ભરણીષુ સમુત્પન્નો ગ્રહશ્ચન્દ્રાર્કમર્દનઃ

રાહુ અંધકારથી ભરેલો છે, તેની સ્વભાવથી કાળી ગોળાકૃતિ છે. તે ભરણી નક્ષત્રમાં જન્મ્યો હતો અને ચંદ્ર તથા સૂર્યને પીડા આપતો ગ્રહ કહેવાય છે.

એતે તારા ગ્રહાશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદયઃ જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ

ભર્ગવ અને અન્ય તારાઓ અને ગ્રહો વિશે જાણવું જોઈએ, કારણ કે જન્મના નક્ષત્રોમાં પીડા આવે ત્યારે એ બધા અશુભ બની જાય છે.

મુચ્યતે તેન દોષેણ તતસ્તદ્ગ્રહભક્તિતઃ સર્વગ્રહાણામેતેષામ્ આદિરાદિત્ય ઉચ્યતે

એ ગ્રહની ભક્તિથી એ દોષમાંથી મુક્તિ મળે છે. બધા ગ્રહોમાં સૂર્યને પ્રથમ ગણવામાં આવે છે.

તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાં ચાપિ ધૂમવાન્ ધ્રુવઃ કિલ ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્

તારાઓ અને ગ્રહોમાં શુક્ર સર્વોપરી છે; ધૂમાવાન તમામ ધૂમકેતુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; અને ચાર દિશામાં સ્થિત ગ્રહોમાં ધ્રુવ સર્વોત્તમ છે.

નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદ્ અયનાનાં તથોત્તરમ્ વર્ષાણાં ચૈવ પઞ્ચાનામ્ આદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા શ્રેષ્ઠ છે; અયનોમાં ઉત્તરાયણ; પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને વર્ષ કહેવાય છે.

ઋતૂનાં શિશિરશ્ચાપિ માસાનાં માઘ ઉચ્યતે પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા

ઋતુઓમાં શિશિર શ્રેષ્ઠ છે; મહિનાઓમાં માઘ મહિનો; પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ; અને તિથિઓમાં પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે.

અહોરાત્રવિભાગાનામ્ અહશ્ચાદિઃ પ્રકીર્તિતઃ મુહૂર્તાનાં તથૈવાદિર્ મુહૂર્તો રુદ્રદૈવતઃ

દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને આરંભ માનવામાં આવે છે; અને મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત રુદ્રને સમર્પિત છે.

ક્ષણશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદાં વરાઃ શ્રવણાન્તં ધનિષ્ઠાદિ યુગં સ્યાત્પઞ્ચવાર્ષિકમ્

પળોમાં નિમેષને શરૂઆત માનવામાં આવે છે. હે કાળજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રવણના અંતથી ધનિષ્ઠાની શરૂઆત સુધીનું યુગ પાંચ વર્ષનું કહેવાય છે.

ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્પરિવર્તતે દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ કાલકૃદ્વિભુરીશ્વરઃ

સૂર્યની વિશિષ્ટ ગતિથી દિવસ-રચયિતા ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે; તેથી તેને કાળ સર્જનારો અને સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર કહેવાય છે.

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્તકનિવર્તકઃ તસ્યાપિ ભગવાન્ રુદ્રઃ સાક્ષાદ્દેવઃ પ્રવર્તકઃ

ચારે પ્રકારના જીવોના સર્જક અને સંહારક એ છે; અને એ માટે પણ ભગવાન રુદ્ર સીધા સર્જક છે, હે દેવ.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવં સંનિવેશો ઽર્થનિશ્ચયઃ લોકસંવ્યવહારાર્થં મહાદેવેન નિર્મિતઃ

આ રીતે, તારાઓની વ્યવસ્થા અને તેમના અર્થની નિશ્ચિતતા મહાદેવે લોકવ્યવહાર માટે રચી છે.

બુદ્ધિપૂર્વં ભગવતા કલ્પાદૌ સમ્પ્રવર્તિતઃ સ આશ્રયો ઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વિચારપૂર્વક આ વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી; એ સર્વનો આધાર, સર્વનો સ્વામી અને સર્વ પ્રકાશનો આત્મા છે.

એકરૂપપ્રધાનસ્ય પરિણામો ઽયમદ્ભુતઃ નૈષ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્

એક મુખ્ય સ્વરૂપનું આ અદ્ભુત રૂપાંતર કોઈ પણ સાચી રીતે પૂરેપૂરું વર્ણવી શકે તેમ નથી.

ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ

તારાઓના આવાગમનને મનુષ્યે પોતાની આંખે, પરંપરા, અનુમાન, પ્રત્યક્ષ અનુભવ અને તર્કથી જાણવું જોઈએ.

પરીક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં મુનિસત્તમાઃ

ગહન બુદ્ધિથી તપાસીને, વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, હે વિદ્વાન. આંખ, શાસ્ત્ર, પાણી, લખાણ અને ગણિત, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્માનવિનિર્ણયે

આ પાંચ કારણો તારાઓના માપના નિર્ધારણમાં જાણી લેવા યોગ્ય છે.

કથં વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્વૈ ધ્રુવો બુદ્ધિમતાં વરઃ મેઢીભૂતો ગ્રાહાણાં વૈ વક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્

વિષ્ણુની કૃપાથી ધ્રુવે, જે બુદ્ધિશાળીમાંથી શ્રેષ્ઠ છે, ગ્રહોમાં સ્તંભરૂપ કેમ ધારણ કર્યું? હવે એ વાત તમે કહો.

એતમર્થં મયા પૃષ્ટો નાનાશાસ્ત્રવિશારદઃ માર્કણ્ડેયઃ પુરા પ્રાહ મહ્યં શુશ્રૂષવે દ્વિજાઃ

આ વિષય પર, મારે એક વખત અનેક શાસ્ત્રોમાં નિપુણ માર્કંડેયે મને પૂછ્યું હતું અને તેણે મને, શ્રવણ માટે આતુર, આ વાત કહી હતી, હે દ્વિજો.

સાર્વભૌમો મહાતેજાઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ઉત્તાનપાદો રાજા વૈ પાલયામાસ મેદિનીમ્

ઉત્તાનપાદ નામે સર્વે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન તેજ ધરાવનારા અને શસ્ત્રધારીઓમાં સર્વોપરી એવા રાજાએ ધરતીનું શાસન કર્યું.

તસ્ય ભાર્યાદ્વયમ્ અભૂત્ સુનીતિઃ સુરુચિસ્ તથા અગ્રજાયામભૂત્પુત્રઃ સુનીત્યાં તુ મહાયશાઃ

તેને બે પત્નીઓ હતી—સુનીતિ અને સુરુચિ. મોટી પત્ની સુનીતિથી એક પ્રસિદ્ધિ ધરાવતો પુત્ર જન્મ્યો.

ધ્રુવો નામ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુલદીપો મહામતિઃ કદાચિત્ સપ્તવર્ષે ઽપિ પિતુરઙ્કમ્ ઉપાવિશત્

ધ્રુવ નામે, ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી અને કુળનો પ્રકાશ એવા, મહાન સમજ ધરાવનારા એ પુત્રે, એક વખત સાત વર્ષની ઉંમરે પણ પિતાના ગોદમાં બેઠો.

સુરુચિસ્તં વિનિર્ધૂય સ્વપુત્રં પ્રીતિમાનસા ન્યવેશયત્તં વિપ્રેન્દ્રા હ્ય્ અઙ્કં રૂપેણ માનિતા

સુરુચિએ તેને દૂર કરી દીધો અને પોતાના પુત્રને પ્રેમથી ગોદમાં બેઠાડ્યો, તેના રૂપને માન આપીને.