લિઙ્ગપુરાણમ્

આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સમં ગચ્છતિ પર્વસુ આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ

સૂર્યમાંથી નીકળી, તે ચંદ્રના કાળમાં સમાન રીતે ચાલે છે; ચંદ્ર પાસેથી ફરી સૂર્ય સુધી જાય છે અને પછી ચંદ્રના કાળમાં ફરી સૂર્ય તરફ જાય છે.

સ્વર્ભાનું નુદતે યસ્માત્ તસ્માત્સ્વર્ભાનુરુચ્યતે ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે

જે કારણથી તે સ્વર્ભાનુને ધકેલે છે, તેથી તેને સ્વર્ભાનુ કહે છે; ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભર્ગવને આપવામાં આવ્યો છે.

વિષ્કંભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્પ્રમાણતઃ ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ

આધારો અને ગોળમાંથી, યોજનના અંતથી માપીને, ભર્ગવથી ચોથો ભાગ ઓછો જે છે, તે બૃહસ્પતિ કહેવાય છે.

બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી ઉભૌ સ્મૃતૌ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

બૃહસ્પતિથી ચોથો ભાગ ઓછા વક્ર અને સૌરી બંને ગણાય છે; તેમ જ, ગોળ અને વિસ્તૃતતા પ્રમાણે, બુધ પણ એ બંનેથી ચોથો ભાગ ઓછો છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચ વૈ

આજે આકાશમાં જે તારાઓ અને નક્ષત્રો દેખાય છે, તે બધાં તેજસ્વી અને બુધ જેટલા જ વિસ્તૃત છે.

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્

યથાર્થ જાણનારએ સમજવું જોઈએ કે મોટાભાગના તારાઓ ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા છે; તારાઓ અને નક્ષત્રો એકબીજાથી થોડા ઓછા છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ

ચારસો, ત્રણસો અને બરસો યોજન જેટલા અંતરે, બધા કરતાં નીચલા, તારાઓના ગોળ છે.

યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહાસ્તે દૂરસર્પિણઃ

એમાં અડધી યોજનથી ઓછું માપ ક્યાંય નથી; એના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે બહુ દૂર ચાલે છે.

સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ પૂર્વમેવ સમાખ્યાતા ગતિસ્તેષાં યથાક્રમમ્

સૌરી, અંગિરા અને વક્ર, એ ત્રણેય ધીમી ગતિથી ચાલનારા ગ્રહો છે; તેમની ગતિ પહેલેથી જ વર્ણવાઈ છે.

એતેષ્વેવ ગ્રહાઃ સર્વે નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ મુનિસત્તમાઃ

આ બધા ગ્રહો એ જ નક્ષત્રોમાંથી ઉદ્ભવે છે; હે મહાન ઋષિ, સૂર્ય વિવસ્વાન અને અદિતિના પુત્ર છે.

વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ ત્વિષિમાન્ ધર્મપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસુસ્તુ સઃ

વિશાખા નક્ષત્રમાં જન્મેલો, ગ્રહોમાં પ્રથમ તેજસ્વી, ધર્મપુત્ર છે; ચંદ્ર દેવ વસુ છે.

શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્

ઠંડા કિરણોવાળો, રાતનો સર્જક, કૃત્તિકા નક્ષત્રમાં જન્મ્યો; સોળ કિરણોવાળો ભૃગુપુત્ર શુક્ર, સૂર્ય પછી આવે છે.

તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્ તિષ્યે ક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચિર્બૃહસ્પતિઃ

તારાગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ, તિષ્યા ક્ષેત્રમાં જન્મેલો; અંગિરાપુત્ર, બાર કિરણોવાળો ગ્રહ બૃહસ્પતિ જન્મ્યો.

ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ પૂર્વાખ્યાસુ જગદ્ગુરુઃ નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગશ્ ચ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ

પૂર્વ ફાલ્ગુનીમાં જન્મેલો, જગતગુરુ, નવ કિરણોવાળો, લાલ રંગવાળો, પ્રજાપતિપુત્ર ગ્રહ પ્રગટ થયો.

આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ સ્મૃતઃ રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિઃસ્થાને સૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ

પૂર્વા ષાઢા નક્ષત્રમાં ગ્રહ જન્મ્યો એવું કહેવાય છે; રેવતીમાં, સાત કિરણવાળું સ્થાન, ત્યાં સૌરી, શનૈશ્ચર સ્થિર થયો.

સૌમ્યો બુધો ધનિષ્ઠાસુ પઞ્ચાર્ચિર્ ઉદિતો ગ્રહઃ તમોમયો મૃત્યુસુતઃ પ્રજાક્ષયકરઃ શિખી

સૌમ્ય બુધ ધનિષ્ઠા નક્ષત્રમાં, પાંચ કિરણોવાળો ગ્રહ બની પ્રગટ થયો; અંધકારમય, મૃત્યુપુત્ર, પ્રજાનો વિનાશક શિખી જન્મ્યો.

આશ્લેષાસુ સમુત્પન્નઃ સર્વહારી મહાગ્રહઃ તથા સ્વનામધેયેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સમુત્થિતાઃ

આશ્લેષા નક્ષત્રમાં સર્વહારી મહાગ્રહ જન્મ્યો; તેમ જ, દક્ષપુત્રીઓ પોતાના નામવાળા નક્ષત્રોમાં પ્રગટ થઈ.

તમોવીર્યમયો રાહુઃ પ્રકૃત્યા કૃષ્ણમણ્ડલઃ ભરણીષુ સમુત્પન્નો ગ્રહશ્ચન્દ્રાર્કમર્દનઃ

રાહુ અંધકારથી ભરેલો છે, તેની સ્વભાવથી કાળી ગોળાકૃતિ છે. તે ભરણી નક્ષત્રમાં જન્મ્યો હતો અને ચંદ્ર તથા સૂર્યને પીડા આપતો ગ્રહ કહેવાય છે.

એતે તારા ગ્રહાશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદયઃ જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ

ભર્ગવ અને અન્ય તારાઓ અને ગ્રહો વિશે જાણવું જોઈએ, કારણ કે જન્મના નક્ષત્રોમાં પીડા આવે ત્યારે એ બધા અશુભ બની જાય છે.

મુચ્યતે તેન દોષેણ તતસ્તદ્ગ્રહભક્તિતઃ સર્વગ્રહાણામેતેષામ્ આદિરાદિત્ય ઉચ્યતે

એ ગ્રહની ભક્તિથી એ દોષમાંથી મુક્તિ મળે છે. બધા ગ્રહોમાં સૂર્યને પ્રથમ ગણવામાં આવે છે.

તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાં ચાપિ ધૂમવાન્ ધ્રુવઃ કિલ ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્

તારાઓ અને ગ્રહોમાં શુક્ર સર્વોપરી છે; ધૂમાવાન તમામ ધૂમકેતુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; અને ચાર દિશામાં સ્થિત ગ્રહોમાં ધ્રુવ સર્વોત્તમ છે.

નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદ્ અયનાનાં તથોત્તરમ્ વર્ષાણાં ચૈવ પઞ્ચાનામ્ આદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

નક્ષત્રોમાં શ્રવિષ્ઠા શ્રેષ્ઠ છે; અયનોમાં ઉત્તરાયણ; પાંચ વર્ષોમાં પ્રથમ વર્ષને વર્ષ કહેવાય છે.

ઋતૂનાં શિશિરશ્ચાપિ માસાનાં માઘ ઉચ્યતે પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા

ઋતુઓમાં શિશિર શ્રેષ્ઠ છે; મહિનાઓમાં માઘ મહિનો; પક્ષોમાં શુક્લપક્ષ; અને તિથિઓમાં પ્રતિપદા શ્રેષ્ઠ છે.

અહોરાત્રવિભાગાનામ્ અહશ્ચાદિઃ પ્રકીર્તિતઃ મુહૂર્તાનાં તથૈવાદિર્ મુહૂર્તો રુદ્રદૈવતઃ

દિવસ-રાતના વિભાગોમાં દિવસને આરંભ માનવામાં આવે છે; અને મુહૂર્તોમાં પ્રથમ મુહૂર્ત રુદ્રને સમર્પિત છે.

ક્ષણશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદાં વરાઃ શ્રવણાન્તં ધનિષ્ઠાદિ યુગં સ્યાત્પઞ્ચવાર્ષિકમ્

પળોમાં નિમેષને શરૂઆત માનવામાં આવે છે. હે કાળજ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રવણના અંતથી ધનિષ્ઠાની શરૂઆત સુધીનું યુગ પાંચ વર્ષનું કહેવાય છે.

ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્પરિવર્તતે દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ કાલકૃદ્વિભુરીશ્વરઃ

સૂર્યની વિશિષ્ટ ગતિથી દિવસ-રચયિતા ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે; તેથી તેને કાળ સર્જનારો અને સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર કહેવાય છે.

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્તકનિવર્તકઃ તસ્યાપિ ભગવાન્ રુદ્રઃ સાક્ષાદ્દેવઃ પ્રવર્તકઃ

ચારે પ્રકારના જીવોના સર્જક અને સંહારક એ છે; અને એ માટે પણ ભગવાન રુદ્ર સીધા સર્જક છે, હે દેવ.

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવં સંનિવેશો ઽર્થનિશ્ચયઃ લોકસંવ્યવહારાર્થં મહાદેવેન નિર્મિતઃ

આ રીતે, તારાઓની વ્યવસ્થા અને તેમના અર્થની નિશ્ચિતતા મહાદેવે લોકવ્યવહાર માટે રચી છે.

બુદ્ધિપૂર્વં ભગવતા કલ્પાદૌ સમ્પ્રવર્તિતઃ સ આશ્રયો ઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ

કલ્પના આરંભે ભગવાને વિચારપૂર્વક આ વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી; એ સર્વનો આધાર, સર્વનો સ્વામી અને સર્વ પ્રકાશનો આત્મા છે.