લિઙ્ગપુરાણમ્

શનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવશ્ચાપિ શનૈશ્ચરઃ બૌધં બુધસ્તુ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનુસ્થાનમાશ્રિતઃ

શનૈશ્ચરે પણ શનિનું સ્થાન લીધું, અને દેવ શનૈશ્ચરે પણ; બુધે બુધનું સ્થાન લીધું અને સ્વર્ભાનુએ સ્વર્ભાનુનું સ્થાન લીધું.

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્તિ ચ ગૃહાણ્યેતાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મનામ્

બધા નક્ષત્રો એ નક્ષત્રમંડળમાં પ્રવેશ કરે છે; બધા ગ્રહો અને તેજસ્વી તારા સારા કર્મવાળા લોકોના કહેવાય છે.

કલ્પાદૌ સમ્પ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયંભુવા સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્

કલ્પના આરંભે આ બધું સ્વયંભૂએ રચ્યું અને ગતિમાં મૂક્યું; આ સ્થાનો જગતના અંત સુધી અડગ રહે છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવસ્થાનાનિ તાનિ વૈ અભિમાનિનો ઽવતિષ્ઠન્તે દેવાઃ સ્થાનં પુનઃ પુનઃ

દરેક મન્વંતરમાં આ દેવતાઓના નિવાસસ્થાન છે; દેવતાઓ પોતાનામાં ગર્વ રાખીને વારંવાર આ સ્થાન પર વસે છે.

અતીતૈસ્તુ સહૈતાનિ ભાવ્યાભાવ્યૈઃ સુરૈઃ સહ વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ ચ સ્થાનિભિસ્તૈઃ સુરૈઃ સહ

અતીત, આવનારા કે ના આવનારા દેવતાઓ અને હાલના દેવતાઓ સાથે આ નિવાસસ્થાનો સતત ટકી રહે છે.

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતે ઽન્તરે

આ મન્વંતરમાં ગ્રહોને વૈમાનિક કહેવામાં આવે છે; વિવસ્વાન અને અદિતીના પુત્ર સૂર્ય, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં જાણીતા છે.

દ્યુતિમાનૃષિપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસુઃ સ્મૃતઃ શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવો ઽસુરયાજકઃ

પ્રભાવાન ચંદ્ર, ઋષિપુત્ર તરીકે દેવ અને વસુ કહેવાય છે; શુક્ર દેવ, ભૃગુવંશી અને અસુરોની પૂજા કરનાર તરીકે ઓળખાય છે.

બૃહત્તેજાઃ સ્મૃતો દેવો દેવાચાર્યો ઽઙ્ગિરઃસુતઃ બુધો મનોહરશ્ચૈવ ઋષિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ

મહાન તેજવાળા દેવ, દેવગુરુ અને અઙ્ગિરસપુત્ર તરીકે બૃહસ્પતિ ઓળખાય છે; મનોહર બુધ ઋષિપુત્ર તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે.

શનૈશ્ચરો વિરૂપસ્તુ સંજ્ઞાપુત્રો વિવસ્વતઃ અગ્નિર્વિકેશ્યાં જજ્ઞે તુ યુવાસૌ લોહિતાર્ચિષઃ

વિચિત્ર આકારવાળા શનૈશ્ચર સંજ્ઞા અને વિવસ્વાનના પુત્ર છે; અગ્નિ વિકેશીમાંથી જન્મેલા છે અને યુવાન, લાલ જ્વાળાવાળા છે.

નક્ષત્રઋક્ષનામિન્યો દાક્ષાયણ્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસંતાપનો ઽસુરઃ

દક્ષની દીકરીઓ નક્ષત્રો અને તારાઓ તરીકે જાણીતી છે; સિંહિકાનો પુત્ર સ્વર્ભાનુ, જીવોને દુઃખ આપનાર અસુર છે.

સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યેષુ કીર્તિતાસ્ત્વભિમાનિનઃ સ્થાનાન્યેતાન્યથોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ

ચંદ્ર, તારાઓ, ગ્રહો અને સૂર્યમાં ગર્વવાળા દેવતાઓનું વર્ણન થયું છે; આ સ્થાન અગાઉ જણાવ્યા મુજબ છે અને દેવતાઓ પણ ત્યાં સ્થિર છે.

સૌરમ્ અગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ હિમાંશોસ્તુ સ્મૃતં સ્થાનમ્ અમ્મયં શુક્લમેવ ચ

વિવસ્વાન, હજારો કિરણોવાળા સૂર્યનું સ્થાન અગ્નિમય છે; ચંદ્રનું સ્થાન જળમય અને સફેદ કહેવાય છે.

આપ્યં શ્યામં મનોજ્ઞં ચ બુધરશ્મિગૃહં સ્મૃતમ્ શુક્લસ્યાપ્યમ્મયં શુક્લં પદં ષોડશરશ્મિવત્

બુધનું ઘર જળમય, શ્યામ અને મનોહર કહેવાય છે; શુક્રનું સ્થાન પણ જળમય, સફેદ અને સોળ કિરણોથી તેજસ્વી છે.

નવરશ્મિ તુ ભૌમસ્ય લોહિતં સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્ હરિદ્રાભં બૃહચ્ચાપિ ષોડશાર્ચિર્બૃહસ્પતેઃ

મંગળનું શ્રેષ્ઠ ઘર લાલ રંગનું અને નવ કિરણવાળું છે; બૃહસ્પતિનું ઘર પીળું, વિશાળ અને સોળ જ્વાળાવાળું છે.

અષ્ટરશ્મિગૃહં ચાપિ પ્રોક્તં કૃષ્ણં શનૈશ્ચરે સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસંતાપનાલયમ્

શનૈશ્ચરનું ઘર કાળું અને આઠ કિરણવાળું કહેવાય છે; સ્વર્ભાનુનું સ્થાન અંધકારમય છે, જે જીવોને પીડા આપે છે.

વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વાસ્ ત્વ્ ઋષયસ્ત્વેકરશ્મયઃ આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં શુક્લાશ્ચાપિ સ્વવર્ણતઃ

બધા તારાઓ ઋષિ તરીકે ઓળખાય છે, દરેક પાસે એક કિરણ છે; એ પુણ્યવંતોના નિવાસસ્થાન છે અને પોતાના સ્વભાવથી સફેદ છે.

ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદાવેવ નિર્મિતાઃ આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્ સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ

આ તારાઓ ઘન પાણીથી બનેલા છે, કલ્પના આરંભે સર્જાયા છે; સૂર્યકિરણો સાથેના સંયોગથી એ તેજસ્વી કહેવાય છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કંભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

સૂર્યનું આધાર નવ હજાર યોજન છે; તેના મંડળનો વ્યાસ એના ત્રિગુણા જેટલો છે.

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ

ચંદ્રનું વિસ્તાર સૂર્યના દ્વિગુણું છે; સ્વર્ભાનુ બંને જેટલો છે અને એ બંનેની નીચે ચાલે છે.

ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્ સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્તમોમયમ્

પૃથ્વીનો છાંયો ઉઠાવીને, ગોળ આકારનું એક રૂપ બનાવાયું; ત્રીજું, અંધકારથી ભરેલું, સ્વર્ભાનુનું મહાન સ્થાન છે.

આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સમં ગચ્છતિ પર્વસુ આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ

સૂર્યમાંથી નીકળી, તે ચંદ્રના કાળમાં સમાન રીતે ચાલે છે; ચંદ્ર પાસેથી ફરી સૂર્ય સુધી જાય છે અને પછી ચંદ્રના કાળમાં ફરી સૂર્ય તરફ જાય છે.

સ્વર્ભાનું નુદતે યસ્માત્ તસ્માત્સ્વર્ભાનુરુચ્યતે ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે

જે કારણથી તે સ્વર્ભાનુને ધકેલે છે, તેથી તેને સ્વર્ભાનુ કહે છે; ચંદ્રનો સોળમો ભાગ ભર્ગવને આપવામાં આવ્યો છે.

વિષ્કંભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્પ્રમાણતઃ ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ

આધારો અને ગોળમાંથી, યોજનના અંતથી માપીને, ભર્ગવથી ચોથો ભાગ ઓછો જે છે, તે બૃહસ્પતિ કહેવાય છે.

બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી ઉભૌ સ્મૃતૌ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

બૃહસ્પતિથી ચોથો ભાગ ઓછા વક્ર અને સૌરી બંને ગણાય છે; તેમ જ, ગોળ અને વિસ્તૃતતા પ્રમાણે, બુધ પણ એ બંનેથી ચોથો ભાગ ઓછો છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચ વૈ

આજે આકાશમાં જે તારાઓ અને નક્ષત્રો દેખાય છે, તે બધાં તેજસ્વી અને બુધ જેટલા જ વિસ્તૃત છે.

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્

યથાર્થ જાણનારએ સમજવું જોઈએ કે મોટાભાગના તારાઓ ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા છે; તારાઓ અને નક્ષત્રો એકબીજાથી થોડા ઓછા છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ

ચારસો, ત્રણસો અને બરસો યોજન જેટલા અંતરે, બધા કરતાં નીચલા, તારાઓના ગોળ છે.

યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહાસ્તે દૂરસર્પિણઃ

એમાં અડધી યોજનથી ઓછું માપ ક્યાંય નથી; એના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે બહુ દૂર ચાલે છે.

સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ પૂર્વમેવ સમાખ્યાતા ગતિસ્તેષાં યથાક્રમમ્

સૌરી, અંગિરા અને વક્ર, એ ત્રણેય ધીમી ગતિથી ચાલનારા ગ્રહો છે; તેમની ગતિ પહેલેથી જ વર્ણવાઈ છે.