લિઙ્ગપુરાણમ્

અંશુર્ વિવસ્વાંસ્ત્વષ્ટા ચ પર્જન્યો વિષ્ણુરેવ ચ વરુણો માઘમાસે તુ સૂર્ય એવ તુ ફાલ્ગુને

અંશુ, વિવસ્વાન, ત્વષ્ટા, પર્જન્ય, વિષ્ણુ, માઘ મહિનામાં વરુણ અને ફાગણમાં સૂર્ય.

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશુર્ ધાતા વૈશાખતાપનઃ જ્યેષ્ઠે માસિ ભવેદિન્દ્ર આષાઢે ચાર્યમા રવિઃ

ચૈત્ર મહિનામાં અંશુ, વૈશાખમાં ધાતા તાપ આપનાર, જેઠમાં ઇન્દ્ર, આષાઢમાં અર્યમા અને રવિ.

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદે ભગઃ સ્મૃતઃ પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા વૈ કાર્તિકે રવિઃ

શ્રાવણમાં વિવસ્વાન, ભાદરવામાં ભગ સ્મરણમાં આવે છે; આસો મહિનામાં પર્જન્ય, કાર્તિકમાં ત્વષ્ટા અને રવિ.

માર્ગશીર્ષે ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ

માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર, પોષમાં શાશ્વત વિષ્ણુ; વરુણના સૂર્યકર્મમાં પાંચ હજાર કિરણો છે.

ષડ્ભિઃ સહસ્રૈઃ પૂષા તુ દેવો ઽંશુઃ સપ્તભિસ્ તથા ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ

પૂષા દેવતા છ હજાર કિરણોથી, અંશુ સાત હજારથી, ધાતા આઠ હજારથી અને શતક્રતુ નવ હજારથી તેજ આપે છે.

વિવસ્વાન્ દશભિર્ યાતિ યાત્યેકાદશભિર્ ભગઃ સપ્તભિસ્તપતે મિત્રસ્ ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિઃ સ્મૃતઃ

વિવસ્વાન દસ કિરણોથી ચાલે છે; ભગ અગિયારથી; મિત્ર સાતથી તેજ આપે છે; ત્વષ્ટા આઠથી ઓળખાય છે.

અર્યમા દશભિર્ યાતિ પર્જન્યો નવભિસ્ તથા ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ મેદિનીમ્

અર્યમા દસ કિરણોથી ચાલે છે; પર્જન્ય નવથી; વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી ધરતીને ગરમ કરે છે.

વસંતે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મે કાઞ્ચનસપ્રભઃ શ્વેતો વર્ષાસુ વર્ણેન પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ

વસંતમાં સૂર્ય કપિલ રંગનો હોય છે; ઉનાળામાં સોનાની જેમ તેજસ્વી; વરસાદમાં સફેદ અને શરદમાં ફિક્કો.

હેમન્તે તામ્રવર્ણસ્તુ શિશિરે લોહિતો રવિઃ ઇતિ વર્ણાઃ સમાખ્યાતા મયા સૂર્યસમુદ્ભવાઃ

હેમંતમાં એ તાંબાના રંગનો અને શિશિરમાં લાલ રંગનો હોય છે. આ રીતે મેં સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થતા રંગો વર્ણવ્યા.

ઓષધીષુ બલં ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૃષ્વપિ સૂર્યો ઽમરેષ્વપ્યમૃતં ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ

એ ઔષધિઓમાં શક્તિ આપે છે, પિતૃઓને સ્વધા આપે છે અને દેવતાઓને અમૃત આપે છે; સૂર્ય આ ત્રણ વસ્તુઓને ત્રણ લોકમાં સ્થાપે છે.

એવં રશ્મિસહસ્રં તત્ સૌરં લોકાર્થસાધકમ્ ભિદ્યતે લોકમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્

આ રીતે, એ હજાર કિરણોવાળું સૂર્યતત્વ જગતના હિત માટે કાર્ય કરે છે, લોકમાં પ્રવેશીને પાણી દ્વારા ઠંડક અને ઉષ્ણતા વહેંચે છે.

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્ નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ

આ પ્રકાશમય, તેજસ્વી મંડળ, જેને સૂર્ય કહે છે, એ જ તારા, ગ્રહો અને ચંદ્રની આધારભૂમિ અને મૂળ છે.

ચન્દ્રઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસંભવાઃ નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો નયનં વામમીશિતુઃ

બધા ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા માનવા. સોમ, જે તારાઓના સ્વામી છે, એ ઈશ્વરના ડાબા નેત્ર છે.

નયનં ચૈવમ્ ઈશસ્ય દક્ષિણં ભાસ્કરઃ સ્વયમ્ તેષાં જનાનાં લોકે ઽસ્મિન્ નયનં નયતે યતઃ

ઈશ્વરના જમણા નેત્ર રૂપે સૂર્ય સ્વયં છે; આ લોકમાં એ બધાના દ્રષ્ટિને માર્ગદર્શન આપે છે.

શેષાઃ પઞ્ચ ગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામચારિણઃ પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઉદકં ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ

બાકીના પાંચ ગ્રહો સ્વતંત્ર રીતે ફરતા શાસક છે; અગ્નિ, સૂર્ય, પાણી અને ચંદ્રનું પણ વર્ણન થાય છે.

શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્ વક્ષ્યમાણાં નિબોધત સુરસેનાપતિઃ સ્કન્દઃ પઠ્યતે ઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ

હવે હું બાકી રહેલા ગ્રહોની સ્વભાવ વિશે યોગ્ય રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. દેવસેનાના મુખ્ય કમાન્ડર સ્કંદને ગ્રહોમાં અંગારક કહેવામાં આવે છે.

નારાયણં બુધં પ્રાહુર્ દેવં જ્ઞાનવિદો જનાઃ સર્વલોકપ્રભુઃ સાક્ષાદ્ યમો લોકપ્રભુઃ સ્વયમ્

જેઓ જ્ઞાનને ઓળખે છે, તેઓ બુધને નારાયણ દેવ કહે છે. સર્વલોકના સ્વામી યમ, પોતે જ પ્રાણીઓના સ્વામી છે.

મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠા મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ

દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ધીમે ચાલતો મહાગ્રહ શનૈશ્ચર દેવો અને અસુરોનો ગુરુ છે. બે તેજસ્વી ગ્રહો પણ મહાગ્રહ છે.

પ્રજાપતિસુતાવુક્તૌ તતઃ શુક્રબૃહસ્પતી આદિત્યમૂલમખિલં ત્રૈલોક્યં નાત્ર સંશયઃ

પછી, શુક્ર અને બૃહસ્પતિને પ્રજાપતિના પુત્ર કહેવામાં આવ્યા છે. ત્રણેય લોકનું મૂળ સૂર્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભવત્યસ્માજ્જગત્કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્ રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાગ્નિદિવૌકસામ્

તેમાંથી આખું જગત, દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર, ચંદ્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, અગ્નિ અને સ્વર્ગવાસીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્નં યત્તેજઃ સર્વલૌકિકમ્ સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મહાદેવઃ પ્રજાપતિઃ

દરેક તેજસ્વીનું તેજ, તારો સર્વલૌકિક પ્રકાશ, સર્વાત્મા, સર્વલોકના સ્વામી—મહાદેવ, પ્રજાપતિ છે.

સૂર્ય એવ ત્રિલોકેશો મૂલં પરમદૈવતમ્ તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્રૈવ પ્રવિલીયતે

સૂર્ય જ ત્રણેય લોકનો સ્વામી છે, સર્વોચ્ચ અને મૂળ દૈवत છે. બધું જ એની પાસેથી ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે એમાં જ લય પામે છે.

ભાવાભાવૌ હિ લોકાનામ્ આદિત્યાન્નિઃસૃતૌ પુરા અવિજ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્સુપ્રભો રવિઃ

લોકોની ઉત્પત્તિ અને વિનાશ પ્રાચીનકાળથી સૂર્યમાંથી થાય છે. બ્રાહ્મણો, એ ગ્રહ સરળતાથી સમજાય એવો નથી—રવિ તેજસ્વી અને પ્રકાશમય છે.

અત્ર ગચ્છન્તિ નિધનં જાયન્તે ચ પુનઃ પુનઃ ક્ષણા મુહૂર્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ

અહીં ક્ષણો, મુહૂર્તો, દિવસો, રાતો અને પખવાડિયાં વારંવાર અંત પામે છે અને ફરીથી જન્મે છે.

માસાઃ સંવત્સરશ્ચૈવ ઋતવો ઽથ યુગાનિ ચ તદાદિત્યાદૃતે હ્યેષા કાલસંખ્યા ન વિદ્યતે

મહિના, વર્ષો, ઋતુઓ અને યુગો—સૂર્ય વિના સમયની કોઈ ગણતરી જ નથી.

કાલાદૃતે ન નિયમો ન દીક્ષા નાહ્નિકક્રમઃ ઋતૂનાં ચ વિભાગશ્ ચ પુષ્પં મૂલં ફલં કુતઃ

સમય વિના કોઈ નિયમ, દીક્ષા કે દૈનિક ક્રમ નથી; ઋતુઓની વહેચણી, ફૂલ, મૂળ કે ફળ પણ નથી.

કુતઃ સસ્યવિનિષ્પત્તિસ્ તૃણૌષધિગણો ઽપિ ચ અભાવો વ્યવહારાણાં જન્તૂનાં દિવિ ચેહ ચ

પાકનું પકવું કે ઘાસ-ઔષધિઓની વૃદ્ધિ કેવી રીતે શક્ય બને? એ વિના જીવાતોનું neither here nor in heaven અસ્તિત્વ જ નથી.

જગત્પ્રતાપનમૃતે ભાસ્કરં રુદ્રરૂપિણમ્ સ એષ કાલશ્ચાગ્નિશ્ ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ

ભાસ્કર, જે રુદ્રરૂપ છે અને જગતને તાપ આપે છે, એ વિના જગત પ્રકાશિત થતું નથી. એ જ સમય છે, અગ્નિ છે અને બાર રૂપે પ્રજાપતિ છે.

તપત્યેષ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ સ એષ તેજસાં રાશિઃ સમસ્તઃ સાર્વલૌકિકઃ

દ્વિજશ્રેષ્ઠો, એ ત્રણેય લોક—ચાલતા અને અચાલ—ને તાપ આપે છે. એ બધાં તેજનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે અને સર્વલોકમાં વ્યાપે છે.