લિઙ્ગપુરાણમ્

સહસ્રપાદસૌ વહ્નિર્ વૃત્તકુમ્ભનિભઃ સ્મૃતઃ આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ

એ અગ્નિને હજાર પગ છે અને તે ગોળ પાત્ર જેવો દેખાય છે; એ આસપાસથી હજાર નાળીઓથી ખેંચે છે.

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૂપાશ્ચૈવ તથા ઘનાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ વાપીકુલ્યાદિકા અપઃ

આ નાળીઓ સમુદ્રની, કૂવામાંની, વાદળોની, સ્થાવર અને ચળવળતી જળની, તેમજ તળાવ, નદી વગેરેની છે.

તસ્ય રશ્મિસહસ્રં તચ્ છીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવમ્ તાસાં ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

એના હજાર કિરણો ઠંડક, વરસાદ અને તાપ આપે છે; એમાંથી ચારસો નાળીઓ વિવિધ રૂપે વરસાદ વરસાવે છે.

ભજનાશ્ચૈવ માલ્યાશ્ ચ કેતનાઃ પતનાસ્ તથા અમૃતા નામતઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

એને પાત્ર, હાર, ધ્વજ અને પડતા ધારો કહેવાય છે; વરસાદ લાવતી બધી કિરણોને 'અમૃત' નામ આપવામાં આવ્યું છે.

હિમોદ્વહાશ્ ચ તા નાડ્યો રશ્મયસ્ ત્રિશતાઃ પુનઃ રેશા મેઘાશ્ ચ વાત્સ્યાશ્ ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ

એમાંથી ત્રણસો નાળીઓ હિમ લાવતી કિરણો છે; એમાં તંતુઓ, વાદળો અને છાંટા છે, જે ઠંડક આપે છે અને હિમ પેદા કરે છે.

ચન્દ્રભા નામતઃ સર્વા પીતાભાશ્ ચ ગભસ્તયઃ શુક્લાશ્ ચ કકુભાશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્ તથા

બધી કિરણોને 'ચંદ્રકિરણ' કહે છે; પીળા, સફેદ, દિશાઓમાં ફેલાયેલી અને વિશ્વને પોષતી ગાય પણ એમાં આવે છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિશતીર્ઘર્મસર્જનાઃ સોમો બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ

બધી સફેદ કિરણો ત્રણસો છે, જે તાપ ઉત્પન્ન કરે છે; એ કિરણોથી ચંદ્ર માનવો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને પોષે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ તિસૃભિસ્ તર્પયત્યસૌ

અહીં, એ ઔષધિઓથી મનુષ્યોને, સ્વધાથી પિતૃઓને અને અમૃતથી બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શતૈઃ સ તપતે ત્રિભિઃ વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્ષતિ

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો કિરણોથી તેજ આપે છે; વરસાદ અને શરદમાં એ ચારસો કિરણોથી વરસે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતે ત્રિભિઃ ઇન્દ્રો ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રો ઽથ વરુણો ઽર્યમા

હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં એ ત્રણ કિરણોથી હિમ છોડે છે; ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, પૂષા, મિત્ર, વરુણ અને અર્યમા.

અંશુર્ વિવસ્વાંસ્ત્વષ્ટા ચ પર્જન્યો વિષ્ણુરેવ ચ વરુણો માઘમાસે તુ સૂર્ય એવ તુ ફાલ્ગુને

અંશુ, વિવસ્વાન, ત્વષ્ટા, પર્જન્ય, વિષ્ણુ, માઘ મહિનામાં વરુણ અને ફાગણમાં સૂર્ય.

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશુર્ ધાતા વૈશાખતાપનઃ જ્યેષ્ઠે માસિ ભવેદિન્દ્ર આષાઢે ચાર્યમા રવિઃ

ચૈત્ર મહિનામાં અંશુ, વૈશાખમાં ધાતા તાપ આપનાર, જેઠમાં ઇન્દ્ર, આષાઢમાં અર્યમા અને રવિ.

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદે ભગઃ સ્મૃતઃ પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા વૈ કાર્તિકે રવિઃ

શ્રાવણમાં વિવસ્વાન, ભાદરવામાં ભગ સ્મરણમાં આવે છે; આસો મહિનામાં પર્જન્ય, કાર્તિકમાં ત્વષ્ટા અને રવિ.

માર્ગશીર્ષે ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ

માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર, પોષમાં શાશ્વત વિષ્ણુ; વરુણના સૂર્યકર્મમાં પાંચ હજાર કિરણો છે.

ષડ્ભિઃ સહસ્રૈઃ પૂષા તુ દેવો ઽંશુઃ સપ્તભિસ્ તથા ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ

પૂષા દેવતા છ હજાર કિરણોથી, અંશુ સાત હજારથી, ધાતા આઠ હજારથી અને શતક્રતુ નવ હજારથી તેજ આપે છે.

વિવસ્વાન્ દશભિર્ યાતિ યાત્યેકાદશભિર્ ભગઃ સપ્તભિસ્તપતે મિત્રસ્ ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિઃ સ્મૃતઃ

વિવસ્વાન દસ કિરણોથી ચાલે છે; ભગ અગિયારથી; મિત્ર સાતથી તેજ આપે છે; ત્વષ્ટા આઠથી ઓળખાય છે.

અર્યમા દશભિર્ યાતિ પર્જન્યો નવભિસ્ તથા ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ મેદિનીમ્

અર્યમા દસ કિરણોથી ચાલે છે; પર્જન્ય નવથી; વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી ધરતીને ગરમ કરે છે.

વસંતે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મે કાઞ્ચનસપ્રભઃ શ્વેતો વર્ષાસુ વર્ણેન પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ

વસંતમાં સૂર્ય કપિલ રંગનો હોય છે; ઉનાળામાં સોનાની જેમ તેજસ્વી; વરસાદમાં સફેદ અને શરદમાં ફિક્કો.

હેમન્તે તામ્રવર્ણસ્તુ શિશિરે લોહિતો રવિઃ ઇતિ વર્ણાઃ સમાખ્યાતા મયા સૂર્યસમુદ્ભવાઃ

હેમંતમાં એ તાંબાના રંગનો અને શિશિરમાં લાલ રંગનો હોય છે. આ રીતે મેં સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થતા રંગો વર્ણવ્યા.

ઓષધીષુ બલં ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૃષ્વપિ સૂર્યો ઽમરેષ્વપ્યમૃતં ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ

એ ઔષધિઓમાં શક્તિ આપે છે, પિતૃઓને સ્વધા આપે છે અને દેવતાઓને અમૃત આપે છે; સૂર્ય આ ત્રણ વસ્તુઓને ત્રણ લોકમાં સ્થાપે છે.

એવં રશ્મિસહસ્રં તત્ સૌરં લોકાર્થસાધકમ્ ભિદ્યતે લોકમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્

આ રીતે, એ હજાર કિરણોવાળું સૂર્યતત્વ જગતના હિત માટે કાર્ય કરે છે, લોકમાં પ્રવેશીને પાણી દ્વારા ઠંડક અને ઉષ્ણતા વહેંચે છે.

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્ નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ

આ પ્રકાશમય, તેજસ્વી મંડળ, જેને સૂર્ય કહે છે, એ જ તારા, ગ્રહો અને ચંદ્રની આધારભૂમિ અને મૂળ છે.

ચન્દ્રઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસંભવાઃ નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો નયનં વામમીશિતુઃ

બધા ચંદ્ર, તારા અને ગ્રહો સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા માનવા. સોમ, જે તારાઓના સ્વામી છે, એ ઈશ્વરના ડાબા નેત્ર છે.

નયનં ચૈવમ્ ઈશસ્ય દક્ષિણં ભાસ્કરઃ સ્વયમ્ તેષાં જનાનાં લોકે ઽસ્મિન્ નયનં નયતે યતઃ

ઈશ્વરના જમણા નેત્ર રૂપે સૂર્ય સ્વયં છે; આ લોકમાં એ બધાના દ્રષ્ટિને માર્ગદર્શન આપે છે.

શેષાઃ પઞ્ચ ગ્રહા જ્ઞેયા ઈશ્વરાઃ કામચારિણઃ પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઉદકં ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ

બાકીના પાંચ ગ્રહો સ્વતંત્ર રીતે ફરતા શાસક છે; અગ્નિ, સૂર્ય, પાણી અને ચંદ્રનું પણ વર્ણન થાય છે.

શેષાણાં પ્રકૃતિં સમ્યગ્ વક્ષ્યમાણાં નિબોધત સુરસેનાપતિઃ સ્કન્દઃ પઠ્યતે ઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ

હવે હું બાકી રહેલા ગ્રહોની સ્વભાવ વિશે યોગ્ય રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. દેવસેનાના મુખ્ય કમાન્ડર સ્કંદને ગ્રહોમાં અંગારક કહેવામાં આવે છે.

નારાયણં બુધં પ્રાહુર્ દેવં જ્ઞાનવિદો જનાઃ સર્વલોકપ્રભુઃ સાક્ષાદ્ યમો લોકપ્રભુઃ સ્વયમ્

જેઓ જ્ઞાનને ઓળખે છે, તેઓ બુધને નારાયણ દેવ કહે છે. સર્વલોકના સ્વામી યમ, પોતે જ પ્રાણીઓના સ્વામી છે.

મહાગ્રહો દ્વિજશ્રેષ્ઠા મન્દગામી શનૈશ્ચરઃ દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહાગ્રહૌ

દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ધીમે ચાલતો મહાગ્રહ શનૈશ્ચર દેવો અને અસુરોનો ગુરુ છે. બે તેજસ્વી ગ્રહો પણ મહાગ્રહ છે.

પ્રજાપતિસુતાવુક્તૌ તતઃ શુક્રબૃહસ્પતી આદિત્યમૂલમખિલં ત્રૈલોક્યં નાત્ર સંશયઃ

પછી, શુક્ર અને બૃહસ્પતિને પ્રજાપતિના પુત્ર કહેવામાં આવ્યા છે. ત્રણેય લોકનું મૂળ સૂર્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.