લિઙ્ગપુરાણમ્

તસ્માદપઃ પિબન્સૂર્યો ગોભિર્ દીપ્યત્યસૌ વિભુઃ જલે ચાબ્જઃ સમાવિષ્ટો નાદ્ભિર્ અગ્નિઃ પ્રશામ્યતિ

એથી સૂર્ય જળ પી જાય છે અને પોતાની કિરણોથી તેજસ્વી બને છે. કમળમાંથી જન્મેલો અગ્નિ જળમાં સ્થિર છે, પણ જળથી અગ્નિ બુઝાતો નથી.

માનવાનાં ચ કુક્ષિસ્થો નાગ્નિઃ શામ્યતિ પાવકઃ અર્ચિષ્માન્પવનઃ સો ઽગ્નિર્ નિષ્પ્રભો જાઠરઃ સ્મૃતઃ

માનવના પેટમાં રહેલો અગ્નિ ક્યારેય બુઝાતો નથી; પવન સાથે જોડાયેલો તેજસ્વી અગ્નિ જઠરાગ્નિ કહેવાય છે, ભલે તે બહારથી પ્રકાશતો દેખાતો નથી.

યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લી નિરૂષ્મા સમ્પ્રજાયતે પ્રભા સૌરી તુ પાદેન હ્ય્ અસ્તં યાતે દિવાકરે

અને જે સફેદ, ગોળ અને ઠંડકવાળું રૂપ દેખાય છે, તે ત્યારે દેખાય છે જ્યારે સૂર્ય પોતાના પગથી અસ્ત જાય છે—એ જ સૂર્યનું પ્રકાશરૂપ છે.

અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે ઉદ્યન્તં ચ પુનઃ સૂર્યમ્ ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નેઃ સમાવિશેત્

રાત્રે અગ્નિ સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશી જાય છે અને દૂરથી તેજ આપે છે; જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અગ્નિનું તાપ પણ તેમાં જોડાય છે.

પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્ તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ પ્રકાશોષ્ણસ્વરૂપે ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી

પૃથ્વી上的 અગ્નિના પગથી એ અગ્નિ સદાય પ્રજ્વલિત રહે છે; પ્રકાશ અને તાપના સ્વરૂપે સૂર્ય અને પૃથ્વી上的 અગ્નિ બંને તેજ આપે છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે પરસ્પરમ્ ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્ધે તથા હ્યગ્નિશ્ ચ દક્ષિણે

એકબીજામાં પ્રવેશવાથી એ એકબીજાને પોષે છે; પૃથ્વીના ઉત્તર ભાગમાં જળ છે અને દક્ષિણ ભાગમાં અગ્નિ છે.

ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યઃ પુનર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્

સૂર્ય વારંવાર ઉગે છે અને ફરીથી જળમાં પ્રવેશી જાય છે; એટલે જ, દિવસ-રાત સૂર્યના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ રંગનું થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યો ઽહર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો દૃશ્યન્તિ ભાસ્વરાઃ

સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે અને જળ દિવસમાં પ્રવેશે છે; તેથી રાત્રે જળ સફેદ અને તેજસ્વી દેખાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્ધે દક્ષિણોત્તરે ઉદયાસ્તમને નિત્યમ્ અહોરાત્રં વિશત્ય્ અપઃ

આ રીતે, પૃથ્વીના દક્ષિણ અને ઉત્તર ભાગમાં, સૂર્યોદય અને અસ્ત સમયે, દિવસ-રાત જળ સતત પ્રવેશ કરે છે.

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ પિબન્નંભો ગભસ્તિભિઃ પાર્થિવાગ્નિવિમિશ્રો ઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ

અને જે સૂર્ય કિરણોથી જળ પીધે છે અને તેજ આપે છે, તે પૃથ્વી上的 અગ્નિ સાથે મળીને દિવ્ય અને શુદ્ધ કહેવાય છે.

સહસ્રપાદસૌ વહ્નિર્ વૃત્તકુમ્ભનિભઃ સ્મૃતઃ આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ

એ અગ્નિને હજાર પગ છે અને તે ગોળ પાત્ર જેવો દેખાય છે; એ આસપાસથી હજાર નાળીઓથી ખેંચે છે.

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૂપાશ્ચૈવ તથા ઘનાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ વાપીકુલ્યાદિકા અપઃ

આ નાળીઓ સમુદ્રની, કૂવામાંની, વાદળોની, સ્થાવર અને ચળવળતી જળની, તેમજ તળાવ, નદી વગેરેની છે.

તસ્ય રશ્મિસહસ્રં તચ્ છીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવમ્ તાસાં ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

એના હજાર કિરણો ઠંડક, વરસાદ અને તાપ આપે છે; એમાંથી ચારસો નાળીઓ વિવિધ રૂપે વરસાદ વરસાવે છે.

ભજનાશ્ચૈવ માલ્યાશ્ ચ કેતનાઃ પતનાસ્ તથા અમૃતા નામતઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

એને પાત્ર, હાર, ધ્વજ અને પડતા ધારો કહેવાય છે; વરસાદ લાવતી બધી કિરણોને 'અમૃત' નામ આપવામાં આવ્યું છે.

હિમોદ્વહાશ્ ચ તા નાડ્યો રશ્મયસ્ ત્રિશતાઃ પુનઃ રેશા મેઘાશ્ ચ વાત્સ્યાશ્ ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ

એમાંથી ત્રણસો નાળીઓ હિમ લાવતી કિરણો છે; એમાં તંતુઓ, વાદળો અને છાંટા છે, જે ઠંડક આપે છે અને હિમ પેદા કરે છે.

ચન્દ્રભા નામતઃ સર્વા પીતાભાશ્ ચ ગભસ્તયઃ શુક્લાશ્ ચ કકુભાશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્ તથા

બધી કિરણોને 'ચંદ્રકિરણ' કહે છે; પીળા, સફેદ, દિશાઓમાં ફેલાયેલી અને વિશ્વને પોષતી ગાય પણ એમાં આવે છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિશતીર્ઘર્મસર્જનાઃ સોમો બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ

બધી સફેદ કિરણો ત્રણસો છે, જે તાપ ઉત્પન્ન કરે છે; એ કિરણોથી ચંદ્ર માનવો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને પોષે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ તિસૃભિસ્ તર્પયત્યસૌ

અહીં, એ ઔષધિઓથી મનુષ્યોને, સ્વધાથી પિતૃઓને અને અમૃતથી બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શતૈઃ સ તપતે ત્રિભિઃ વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્ષતિ

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો કિરણોથી તેજ આપે છે; વરસાદ અને શરદમાં એ ચારસો કિરણોથી વરસે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતે ત્રિભિઃ ઇન્દ્રો ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રો ઽથ વરુણો ઽર્યમા

હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં એ ત્રણ કિરણોથી હિમ છોડે છે; ઇન્દ્ર, ધાતા, ભગ, પૂષા, મિત્ર, વરુણ અને અર્યમા.

અંશુર્ વિવસ્વાંસ્ત્વષ્ટા ચ પર્જન્યો વિષ્ણુરેવ ચ વરુણો માઘમાસે તુ સૂર્ય એવ તુ ફાલ્ગુને

અંશુ, વિવસ્વાન, ત્વષ્ટા, પર્જન્ય, વિષ્ણુ, માઘ મહિનામાં વરુણ અને ફાગણમાં સૂર્ય.

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશુર્ ધાતા વૈશાખતાપનઃ જ્યેષ્ઠે માસિ ભવેદિન્દ્ર આષાઢે ચાર્યમા રવિઃ

ચૈત્ર મહિનામાં અંશુ, વૈશાખમાં ધાતા તાપ આપનાર, જેઠમાં ઇન્દ્ર, આષાઢમાં અર્યમા અને રવિ.

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદે ભગઃ સ્મૃતઃ પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા વૈ કાર્તિકે રવિઃ

શ્રાવણમાં વિવસ્વાન, ભાદરવામાં ભગ સ્મરણમાં આવે છે; આસો મહિનામાં પર્જન્ય, કાર્તિકમાં ત્વષ્ટા અને રવિ.

માર્ગશીર્ષે ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ

માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર, પોષમાં શાશ્વત વિષ્ણુ; વરુણના સૂર્યકર્મમાં પાંચ હજાર કિરણો છે.

ષડ્ભિઃ સહસ્રૈઃ પૂષા તુ દેવો ઽંશુઃ સપ્તભિસ્ તથા ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ

પૂષા દેવતા છ હજાર કિરણોથી, અંશુ સાત હજારથી, ધાતા આઠ હજારથી અને શતક્રતુ નવ હજારથી તેજ આપે છે.

વિવસ્વાન્ દશભિર્ યાતિ યાત્યેકાદશભિર્ ભગઃ સપ્તભિસ્તપતે મિત્રસ્ ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિઃ સ્મૃતઃ

વિવસ્વાન દસ કિરણોથી ચાલે છે; ભગ અગિયારથી; મિત્ર સાતથી તેજ આપે છે; ત્વષ્ટા આઠથી ઓળખાય છે.

અર્યમા દશભિર્ યાતિ પર્જન્યો નવભિસ્ તથા ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ મેદિનીમ્

અર્યમા દસ કિરણોથી ચાલે છે; પર્જન્ય નવથી; વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી ધરતીને ગરમ કરે છે.

વસંતે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મે કાઞ્ચનસપ્રભઃ શ્વેતો વર્ષાસુ વર્ણેન પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ

વસંતમાં સૂર્ય કપિલ રંગનો હોય છે; ઉનાળામાં સોનાની જેમ તેજસ્વી; વરસાદમાં સફેદ અને શરદમાં ફિક્કો.

હેમન્તે તામ્રવર્ણસ્તુ શિશિરે લોહિતો રવિઃ ઇતિ વર્ણાઃ સમાખ્યાતા મયા સૂર્યસમુદ્ભવાઃ

હેમંતમાં એ તાંબાના રંગનો અને શિશિરમાં લાલ રંગનો હોય છે. આ રીતે મેં સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થતા રંગો વર્ણવ્યા.