લિઙ્ગપુરાણમ્

યદેતદુક્તં ભવતા સૂતેહ વદતાં વર એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ જ્યોતિષાં ચ વિનિર્ણયમ્

હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, તમે જે કહ્યું તે હવે અમને વિગતે કહો અને ગ્રહો વિશે પણ સ્પષ્ટ કરો.

શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ ઉવાચ પરમં વાક્યં તેષાં સંશયનિર્ણયે

મુનિઓના શબ્દો સાંભળીને, સૂતાએ મન એકાગ્ર કરીને તેમના સંશય દૂર કરવા માટે શ્રેષ્ઠ ઉપદેશ આપ્યો.

અસ્મિન્નર્થે મહાપ્રાજ્ઞૈર્ યદુક્તં શાન્તબુદ્ધિભિઃ એતદ્વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યચન્દ્રમસોર્ગતિમ્

આ વિષયમાં મહાન જ્ઞાની અને શાંત મનવાળા મહાત્માઓએ જે કહ્યું છે, તે હું તમને કહું છું—સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ.

યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યચન્દ્રાદયો ગ્રહાઃ અતઃ પરં તુ ત્રિવિધમ્ અગ્નેર્વક્ષ્યે સમુદ્ભવમ્

સૂર્ય, ચંદ્ર અને બીજા ગ્રહો દેવોના ગૃહોમાં કેવી રીતે રહે છે, એ પછી હું અગ્નિના ત્રણ પ્રકારની ઉત્પત્તિ સમજાવીશ.

દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેર્ અથો ઽગ્નેઃ પાર્થિવસ્ય ચ વ્યુષ્ટાયાં તુ રજન્યાં ચ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

દિવ્ય, ભૂતિક અને પૃથ્વી પરના અગ્નિ તથા પૃથ્વીથી સંબંધિત અગ્નિ—રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે, અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માથી...

અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્ નૈશેન તમસા વૃતમ્ ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે ઽસ્મિન્ લોકે નષ્ટે વિશેષતઃ

આ જગત અવ્યક્ત હતું, રાત્રિના અંધકારથી ઢંકાયેલું હતું; જ્યારે માત્ર ચોથું ભાગ બચ્યું, ત્યારે જગત ખાસ કરીને અદૃશ્ય હતું.

સ્વયંભૂર્ભગવાંસ્તત્ર લોકસર્વાર્થસાધકઃ ખદ્યોતવત્સ વ્યચરદ્ આવિર્ભાવચિકીર્ષયા

ત્યાં સ્વયંભૂ ભગવાન, જે સર્વ લોકના કાર્ય સિદ્ધ કરે છે, તેઓ જ્યોત બનીને, પ્રકાશ થવાની ઈચ્છાથી, જ્યોતિંગણની જેમ ફરતા હતા.

સો ઽગ્નિં સૃષ્ટ્વાથ લોકાદૌ પૃથિવીજલસંશ્રિતઃ સંહૃત્ય તત્પ્રકાશાર્થં ત્રિધા વ્યભજદીશ્વરઃ

તેમણે જગતના આરંભે અગ્નિ સર્જી, પૃથ્વી અને જળમાં નિવાસ કરીને, પ્રકાશ માટે એ અગ્નિને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરી.

પવનો યસ્તુ લોકે ઽસ્મિન્ પાર્થિવો વહ્નિરુચ્યતે યશ્ચાસૌ લોકાદૌ સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ

આ જગતમાં પવનને પૃથ્વીજ અગ્નિ કહે છે; અને જગતના આરંભે સૂર્યમાં જે શુદ્ધ અગ્નિ હતો, તેને અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.

વૈદ્યુતો ઽબ્જસ્તુ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં વક્ષ્યે તુ લક્ષણમ્ વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો વારિગર્ભાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ

આમાંથી વીજળી, જળ અને કમળમાંથી જન્મેલો અગ્નિ સમજવો. હવે હું એમના લક્ષણો સમજાવું છું. વીજળીનો અગ્નિ, પેટમાં રહેલો અગ્નિ અને સૂર્યનો અગ્નિ—આ ત્રણેય અગ્નિરૂપ છે.

તસ્માદપઃ પિબન્સૂર્યો ગોભિર્ દીપ્યત્યસૌ વિભુઃ જલે ચાબ્જઃ સમાવિષ્ટો નાદ્ભિર્ અગ્નિઃ પ્રશામ્યતિ

એથી સૂર્ય જળ પી જાય છે અને પોતાની કિરણોથી તેજસ્વી બને છે. કમળમાંથી જન્મેલો અગ્નિ જળમાં સ્થિર છે, પણ જળથી અગ્નિ બુઝાતો નથી.

માનવાનાં ચ કુક્ષિસ્થો નાગ્નિઃ શામ્યતિ પાવકઃ અર્ચિષ્માન્પવનઃ સો ઽગ્નિર્ નિષ્પ્રભો જાઠરઃ સ્મૃતઃ

માનવના પેટમાં રહેલો અગ્નિ ક્યારેય બુઝાતો નથી; પવન સાથે જોડાયેલો તેજસ્વી અગ્નિ જઠરાગ્નિ કહેવાય છે, ભલે તે બહારથી પ્રકાશતો દેખાતો નથી.

યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લી નિરૂષ્મા સમ્પ્રજાયતે પ્રભા સૌરી તુ પાદેન હ્ય્ અસ્તં યાતે દિવાકરે

અને જે સફેદ, ગોળ અને ઠંડકવાળું રૂપ દેખાય છે, તે ત્યારે દેખાય છે જ્યારે સૂર્ય પોતાના પગથી અસ્ત જાય છે—એ જ સૂર્યનું પ્રકાશરૂપ છે.

અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે ઉદ્યન્તં ચ પુનઃ સૂર્યમ્ ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નેઃ સમાવિશેત્

રાત્રે અગ્નિ સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશી જાય છે અને દૂરથી તેજ આપે છે; જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અગ્નિનું તાપ પણ તેમાં જોડાય છે.

પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્ તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ પ્રકાશોષ્ણસ્વરૂપે ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી

પૃથ્વી上的 અગ્નિના પગથી એ અગ્નિ સદાય પ્રજ્વલિત રહે છે; પ્રકાશ અને તાપના સ્વરૂપે સૂર્ય અને પૃથ્વી上的 અગ્નિ બંને તેજ આપે છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે પરસ્પરમ્ ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્ધે તથા હ્યગ્નિશ્ ચ દક્ષિણે

એકબીજામાં પ્રવેશવાથી એ એકબીજાને પોષે છે; પૃથ્વીના ઉત્તર ભાગમાં જળ છે અને દક્ષિણ ભાગમાં અગ્નિ છે.

ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યઃ પુનર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્

સૂર્ય વારંવાર ઉગે છે અને ફરીથી જળમાં પ્રવેશી જાય છે; એટલે જ, દિવસ-રાત સૂર્યના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ રંગનું થાય છે.

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યો ઽહર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો દૃશ્યન્તિ ભાસ્વરાઃ

સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે અને જળ દિવસમાં પ્રવેશે છે; તેથી રાત્રે જળ સફેદ અને તેજસ્વી દેખાય છે.

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્ધે દક્ષિણોત્તરે ઉદયાસ્તમને નિત્યમ્ અહોરાત્રં વિશત્ય્ અપઃ

આ રીતે, પૃથ્વીના દક્ષિણ અને ઉત્તર ભાગમાં, સૂર્યોદય અને અસ્ત સમયે, દિવસ-રાત જળ સતત પ્રવેશ કરે છે.

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ પિબન્નંભો ગભસ્તિભિઃ પાર્થિવાગ્નિવિમિશ્રો ઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ

અને જે સૂર્ય કિરણોથી જળ પીધે છે અને તેજ આપે છે, તે પૃથ્વી上的 અગ્નિ સાથે મળીને દિવ્ય અને શુદ્ધ કહેવાય છે.

સહસ્રપાદસૌ વહ્નિર્ વૃત્તકુમ્ભનિભઃ સ્મૃતઃ આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ

એ અગ્નિને હજાર પગ છે અને તે ગોળ પાત્ર જેવો દેખાય છે; એ આસપાસથી હજાર નાળીઓથી ખેંચે છે.

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૂપાશ્ચૈવ તથા ઘનાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ વાપીકુલ્યાદિકા અપઃ

આ નાળીઓ સમુદ્રની, કૂવામાંની, વાદળોની, સ્થાવર અને ચળવળતી જળની, તેમજ તળાવ, નદી વગેરેની છે.

તસ્ય રશ્મિસહસ્રં તચ્ છીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવમ્ તાસાં ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

એના હજાર કિરણો ઠંડક, વરસાદ અને તાપ આપે છે; એમાંથી ચારસો નાળીઓ વિવિધ રૂપે વરસાદ વરસાવે છે.

ભજનાશ્ચૈવ માલ્યાશ્ ચ કેતનાઃ પતનાસ્ તથા અમૃતા નામતઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

એને પાત્ર, હાર, ધ્વજ અને પડતા ધારો કહેવાય છે; વરસાદ લાવતી બધી કિરણોને 'અમૃત' નામ આપવામાં આવ્યું છે.

હિમોદ્વહાશ્ ચ તા નાડ્યો રશ્મયસ્ ત્રિશતાઃ પુનઃ રેશા મેઘાશ્ ચ વાત્સ્યાશ્ ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ

એમાંથી ત્રણસો નાળીઓ હિમ લાવતી કિરણો છે; એમાં તંતુઓ, વાદળો અને છાંટા છે, જે ઠંડક આપે છે અને હિમ પેદા કરે છે.

ચન્દ્રભા નામતઃ સર્વા પીતાભાશ્ ચ ગભસ્તયઃ શુક્લાશ્ ચ કકુભાશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્ તથા

બધી કિરણોને 'ચંદ્રકિરણ' કહે છે; પીળા, સફેદ, દિશાઓમાં ફેલાયેલી અને વિશ્વને પોષતી ગાય પણ એમાં આવે છે.

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિશતીર્ઘર્મસર્જનાઃ સોમો બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ

બધી સફેદ કિરણો ત્રણસો છે, જે તાપ ઉત્પન્ન કરે છે; એ કિરણોથી ચંદ્ર માનવો, પિતૃઓ અને દેવતાઓને પોષે છે.

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ તિસૃભિસ્ તર્પયત્યસૌ

અહીં, એ ઔષધિઓથી મનુષ્યોને, સ્વધાથી પિતૃઓને અને અમૃતથી બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શતૈઃ સ તપતે ત્રિભિઃ વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્ષતિ

વસંત અને ઉનાળામાં એ ત્રણસો કિરણોથી તેજ આપે છે; વરસાદ અને શરદમાં એ ચારસો કિરણોથી વરસે છે.