લિઙ્ગપુરાણમ્

સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ યોજનદ્વયમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

બધા કરતાં ઉપર નાના તારાના વર્તુળો છે, જે બે યોજન જેટલા છે; એથી નાનું કશુંય નથી.

ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

એના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે દૂર સુધી જાય છે: શનિ, મંગળ અને પછડાટથી ચાલનારો ગ્રહ, જે ધીમે ચાલનારા કહેવાય છે.

તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

એના નીચે ચાર મોટા ગ્રહો છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને શુક્ર, અને એ બધા ઝડપી ચાલે છે.

તાવન્ત્યસ્તારકાઃ કોટ્યો યાવન્ત્યૃક્ષાણિ સર્વશઃ ધ્રુવાત્ તુ નિયમાચ્ચૈષામ્ ઋક્ષમાર્ગે વ્યવસ્થિતિઃ

તારાઓની સંખ્યા એટલી કરોડ છે જેટલા બધા નક્ષત્રો છે; તેમનું સ્થાન ધ્રુવતારાથી નક્કી થયેલા માર્ગ પર સ્થિર છે.

સપ્તાશ્વસ્યૈવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વમનુક્રમાત્ ઉત્તરાયણમાર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ

સૂર્ય, જે સાત ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચાય છે, તે ક્રમશઃ ઊંચા અને નીચા ચઢે છે; જ્યારે ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે સંધિ પર હોય છે,

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રં નાતિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ તદા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીચાં વીથિમુપાશ્રિતઃ

એના ઊંચા હોવાને કારણે તે ઝડપથી દેખાય છે, પણ તેના કિરણો બહુ સ્પષ્ટ નથી; ત્યારબાદ દક્ષિણમાર્ગે તે નીચી દિશા પકડે છે.

ભૂમિરેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૌર્ણિમાવાસ્યયોસ્ તદા દદૃશે ચ યથાકાલં શીઘ્રમસ્તમુપૈતિ ચ

પૃથ્વીથી ઘેરાયેલો સૂર્ય, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે દેખાય છે; યોગ્ય સમયે તે ઝડપથી અસ્ત પણ જાય છે.

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્ય્ અમાવાસ્યાં નિશાકરઃ દદૃશે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ

માટે, જ્યારે અમાવાસ્યાએ ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે હોય છે, ત્યારે તે દેખાય છે; દક્ષિણમાર્ગે નિયમ મુજબ દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યસ્ય તમસા વૃતઃ સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ

તારાઓની ગતિના સંયોગથી સૂર્ય અંધકારથી ઢંકાય છે; વિષુવ પર સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત એક જ સમયે થાય છે.

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમનોદયૌ પૌર્ણિમાવાસ્યયોર્ જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્તિનૌ

ઉત્તર દિશાના માર્ગોમાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત વચ્ચેનું અંતર હોય છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાએ એ પ્રકાશના ચક્રને અનુસરે છે.

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ચરતિ રશ્મિવાન્ ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વેષાં સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

જ્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દક્ષિણમાર્ગે ચાલે છે, ત્યારે તે બધા ગ્રહોથી નીચે પસાર થાય છે.

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ

પછી ચંદ્ર વિશાળ વર્તુળ બનાવી તેના ઉપર જાય છે; અને આખું નક્ષત્રમંડળ ચંદ્રથી પણ ઉપર જાય છે.

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાદૂર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદ્ ઊર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ છે; બુધથી ઉપર શુક્ર છે; શુક્રથી ઉપર મંગળ છે; અને મંગળથી ઉપર ગુરુ છે.

તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવસ્યોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતિઃ

આથી ધીમે ધીમે ચાલતા ગ્રહો કરતાં ઉપર સત્તરૃષિ મંડળ છે અને એ સત્તરૃષિઓ કરતાં પણ ઉપર ધ્રુવનું અડગ સ્થાન છે.

તં વિષ્ણુલોકં પરમં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ

જે વ્યક્તિ એ પરમ વિષ્ણુલોકને ઓળખે છે, તે બધા પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે; એ લોક બે હજાર અને એકસો યોજન દૂર છે.

ગ્રહનક્ષત્રતારાસુ ઉપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્ ગ્રહાશ્ ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ યુતૌ દિવ્યેન તેજસા

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ કરતાં ઉપર ક્રમશઃ ગ્રહો છે અને ચંદ્ર તથા સૂર્ય બંને દૈવી તેજથી યુક્ત છે.

નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તે ગચ્છન્તો ઽહર્નિશં ક્રમાત્ ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્ તે નીચોચ્ચઋજુસંસ્થિતાઃ

આ બધા ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય સતત નક્ષત્રોમાં જોડાયેલા રહે છે અને દિવસ-રાત ક્રમ પ્રમાણે ગતિ કરે છે; એ બધા નીચા, ઊંચા અને સીધા સ્થાને રહે છે.

સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્પ્રજાઃ ઋતવઃ ષટ્ સ્મૃતાઃ સર્વે સમાગચ્છન્તિ પઞ્ચધા

જ્યારે એ બધાની મિલન કે વિયોગ થાય છે ત્યારે લોકો એ બધાને એકસાથે જોઈ શકે છે; છેય ઋતુઓ પાંચ રીતે મળીને આવે છે એવું કહેવાય છે.

પરસ્પરાસ્થિતા હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ અસંકરેણ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ

આ બધા પરસ્પર સ્થિર છે અને એકબીજામાં જોડાય છે; એના મિલન વિના ગડમથલ થાય છે એમ નથી, સમજદાર લોકો એનું યથાર્થ રીતે જ્ઞાન કરે છે.

એવં સંક્ષિપ્ય કથિતં ગ્રહાણાં ગમનં દ્વિજાઃ ભાસ્કરપ્રમુખાનાં ચ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

એ રીતે, સૂર્ય સહિતના ગ્રહોનું ગમન, જેવું જોવામાં અને સાંભળવામાં આવ્યું છે, તે ટૂંકમાં વર્ણવાયું છે, હે દ્વિજો.

ગ્રહાધિપત્યે ભગવાન્ બ્રહ્મણા પદ્મયોનિના અભિષિક્તઃ સહસ્રાંશૂ રુદ્રેણ તુ યથા ગુહઃ

ગ્રહોના અધિપતિપદે ભગવાનને કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ અભિષેક કર્યો અને હજારો કિરણો ધરાવનારને રુદ્રે, જેમ ગુહને કર્યો હતો તેમ.

તસ્માદ્ગ્રહાર્ચના કાર્યા અગ્નૌ ચોદ્યં યથાવિધિ આદિત્યગ્રહપીડાયાં સદ્ભિઃ કાર્યાર્થસિદ્ધયે

આથી, સૂર્ય કે ગ્રહોની પીડા સમયે શુભ કાર્યની સિદ્ધિ માટે સજ્જનોએ વિધિપૂર્વક ગ્રહોની પૂજા કરવી અને અગ્નિમાં હોમ કરવો જોઈએ.

અભ્યષિઞ્ચત્કથં બ્રહ્મા ચાધિપત્યે પ્રજાપતિઃ દેવદૈત્યમુખાન્ સર્વાન્ સર્વાત્મા વદ સાંપ્રતમ્

બ્રહ્માએ, પ્રજાપતિએ, દેવ, દૈત્ય અને બધા જીવોને કેવી રીતે અભિષેક કર્યો? હે સર્વવ્યાપક, હવે એ કહો.

ગ્રહાધિપત્યે ભગવાન્ અભ્યષિઞ્ચદ્દિવાકરમ્ ઋક્ષાણામોષધીનાં ચ સોમં બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ

ગ્રહોના અધિપતિપદે ભગવાને સૂર્યને અભિષેક કર્યો; બ્રહ્મા, પ્રજાપતિએ, ચંદ્રને નક્ષત્રો અને ઔષધિઓના અધિપતિપદે અભિષેક કર્યો.

અપાં ચ વરુણં દેવં ધનાનાં યક્ષપુઙ્ગવમ્ આદિત્યાનાં તથા વિષ્ણું વસૂનાં પાવકં તથા

પાણીઓના અધિપતિ તરીકે વરુણને, ધનની યક્ષોમાં મુખ્ય તરીકે કુબેરને, આદિત્યોમાં વિષ્ણુને અને વસુઓમાં પાવકને અધિપતિ બનાવ્યા.

પ્રજાપતીનાં દક્ષં ચ મરુતાં શક્રમેવ ચ દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ પ્રહ્લાદં દૈત્યપુઙ્ગવમ્

પ્રજાપતિઓમાં દક્ષને, મારુતોમાં ઇન્દ્રને અને દૈત્ય-દાનવોમાં પ્રહલાદને મુખ્ય બનાવ્યા.

ધર્મં પિતૄણામ્ અધિપં નિરૃતિં પિશિતાશિનામ્ રુદ્રં પશૂનાં ભૂતાનાં નન્દિનં ગણનાયકમ્

પિતૃઓના અધિપતિ તરીકે ધર્મને, માંસખોરોમાં નિૃતિને, પશુઓમાં રુદ્રને અને ભૂતોના વડા તરીકે નંદીને સ્થાપ્યા.

વીરાણાં વીરભદ્રં ચ પિશાચાનાં ભયંકરમ્ માતૄણાં ચૈવ ચામુણ્ડાં સર્વદેવનમસ્કૃતામ્

વીરોમાં વીરભદ્રને, પિશાચોમાં ભયાનકને અને માતાઓમાં સર્વદેવો દ્વારા પૂજિત ચામુંડાને અધિપતિ બનાવ્યા.

રુદ્રાણાં દેવદેવેશં નીલલોહિતમીશ્વરમ્ વિઘ્નાનાં વ્યોમજં દેવં ગજાસ્યં તુ વિનાયકમ્

રુદ્રોમાં દેવદેવેશ્વર, નીલલોહિત ઈશ્વરને અને વિઘ્નોમાં આકાશજ, ગજમુખ વિનાયકને અધિપતિ બનાવ્યા.