લિઙ્ગપુરાણમ્

નક્ષત્રસૂર્યાશ્ ચ તથા ગ્રહતારાગણૈઃ સહ ઉન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતાઃ શ્રિતા દિવિ

નક્ષત્રો અને સૂર્ય, ગ્રહો તથા તારાઓ સાથે, બધા આગળ અને પાછળ જોઈને, આકાશમાં ચક્રરૂપે સ્થિત છે.

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્ પ્રયાન્તિ ચેશ્વરં દ્રષ્ટું મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ

બધા ધ્રુવતારાથી સ્થિર થયેલા છે અને ધ્રુવતારાના ચારે બાજુ ફરતા ફરતા, આકાશમાં સ્થિર એવા ધ્રુવતારામાં સ્થિત ઇશ્વરને જોવા જાય છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

સૂર્યમંડળનો વ્યાસ નવ હજાર યોજન જેટલો કહેવાયો છે; તેનું પરિધિ એના ત્રિગુણ જેટલું માપવામાં આવે છે.

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ

ચંદ્રનું વિસ્તરણ સૂર્યના દ્વિગુણ જેટલું કહેવાય છે; અને સ્વર્ભાનુ એ બંને જેટલો છે, જે નીચેની બાજુ ચાલે છે.

ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્ સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્

પૃથ્વીની છાયાને ગોળાકાર બનાવી લઈને, સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન ત્રીજું છે, જે અંધકારથી ભરેલું છે.

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાચ્ચ પ્રમાણતઃ

ચંદ્રનો સોળમો ભાગ શુક્રને આપવામાં આવ્યો છે, જે તેમના વ્યાસ, વર્તુળ અને અંતરની માપ પ્રમાણે છે.

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી તથાયામપ્રમાણતઃ

શુક્ર કરતા ગુરુ ચોથો ભાગ ઓછો છે; એ જ રીતે મંગળ અને શનિ પણ ચોથો ભાગ ઓછા છે, અને તેમનું માપ પણ સરખું નથી.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ

મંગળ અને શનિ કરતાં બુધ વ્યાસ અને વર્તુળમાં ચોથો ભાગ ઓછો છે; અને આકાશમાં જે તારા અને નક્ષત્રો દેખાય છે,

બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદપિ પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્

એ બધાં બુધ જેટલાં જ વ્યાસ અને વર્તુળ ધરાવે છે; અને જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા તારા પણ આમ જ હોય છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

તારા અને નક્ષત્રોના સ્વરૂપો એકબીજાથી પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બેસો યોજન ઓછા છે.

સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ યોજનદ્વયમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

બધા કરતાં ઉપર નાના તારાના વર્તુળો છે, જે બે યોજન જેટલા છે; એથી નાનું કશુંય નથી.

ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

એના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે દૂર સુધી જાય છે: શનિ, મંગળ અને પછડાટથી ચાલનારો ગ્રહ, જે ધીમે ચાલનારા કહેવાય છે.

તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

એના નીચે ચાર મોટા ગ્રહો છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને શુક્ર, અને એ બધા ઝડપી ચાલે છે.

તાવન્ત્યસ્તારકાઃ કોટ્યો યાવન્ત્યૃક્ષાણિ સર્વશઃ ધ્રુવાત્ તુ નિયમાચ્ચૈષામ્ ઋક્ષમાર્ગે વ્યવસ્થિતિઃ

તારાઓની સંખ્યા એટલી કરોડ છે જેટલા બધા નક્ષત્રો છે; તેમનું સ્થાન ધ્રુવતારાથી નક્કી થયેલા માર્ગ પર સ્થિર છે.

સપ્તાશ્વસ્યૈવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વમનુક્રમાત્ ઉત્તરાયણમાર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ

સૂર્ય, જે સાત ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચાય છે, તે ક્રમશઃ ઊંચા અને નીચા ચઢે છે; જ્યારે ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે સંધિ પર હોય છે,

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રં નાતિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ તદા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીચાં વીથિમુપાશ્રિતઃ

એના ઊંચા હોવાને કારણે તે ઝડપથી દેખાય છે, પણ તેના કિરણો બહુ સ્પષ્ટ નથી; ત્યારબાદ દક્ષિણમાર્ગે તે નીચી દિશા પકડે છે.

ભૂમિરેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૌર્ણિમાવાસ્યયોસ્ તદા દદૃશે ચ યથાકાલં શીઘ્રમસ્તમુપૈતિ ચ

પૃથ્વીથી ઘેરાયેલો સૂર્ય, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે દેખાય છે; યોગ્ય સમયે તે ઝડપથી અસ્ત પણ જાય છે.

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્ય્ અમાવાસ્યાં નિશાકરઃ દદૃશે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ

માટે, જ્યારે અમાવાસ્યાએ ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે હોય છે, ત્યારે તે દેખાય છે; દક્ષિણમાર્ગે નિયમ મુજબ દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યસ્ય તમસા વૃતઃ સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ

તારાઓની ગતિના સંયોગથી સૂર્ય અંધકારથી ઢંકાય છે; વિષુવ પર સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત એક જ સમયે થાય છે.

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમનોદયૌ પૌર્ણિમાવાસ્યયોર્ જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્તિનૌ

ઉત્તર દિશાના માર્ગોમાં સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત વચ્ચેનું અંતર હોય છે; પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાએ એ પ્રકાશના ચક્રને અનુસરે છે.

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ચરતિ રશ્મિવાન્ ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વેષાં સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

જ્યારે તેજસ્વી સૂર્ય દક્ષિણમાર્ગે ચાલે છે, ત્યારે તે બધા ગ્રહોથી નીચે પસાર થાય છે.

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ

પછી ચંદ્ર વિશાળ વર્તુળ બનાવી તેના ઉપર જાય છે; અને આખું નક્ષત્રમંડળ ચંદ્રથી પણ ઉપર જાય છે.

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાદૂર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદ્ ઊર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

નક્ષત્રોથી ઉપર બુધ છે; બુધથી ઉપર શુક્ર છે; શુક્રથી ઉપર મંગળ છે; અને મંગળથી ઉપર ગુરુ છે.

તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવસ્યોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતિઃ

આથી ધીમે ધીમે ચાલતા ગ્રહો કરતાં ઉપર સત્તરૃષિ મંડળ છે અને એ સત્તરૃષિઓ કરતાં પણ ઉપર ધ્રુવનું અડગ સ્થાન છે.

તં વિષ્ણુલોકં પરમં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ

જે વ્યક્તિ એ પરમ વિષ્ણુલોકને ઓળખે છે, તે બધા પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે; એ લોક બે હજાર અને એકસો યોજન દૂર છે.

ગ્રહનક્ષત્રતારાસુ ઉપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્ ગ્રહાશ્ ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ યુતૌ દિવ્યેન તેજસા

ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓ કરતાં ઉપર ક્રમશઃ ગ્રહો છે અને ચંદ્ર તથા સૂર્ય બંને દૈવી તેજથી યુક્ત છે.

નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તે ગચ્છન્તો ઽહર્નિશં ક્રમાત્ ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્ તે નીચોચ્ચઋજુસંસ્થિતાઃ

આ બધા ગ્રહો, નક્ષત્રો અને સૂર્ય સતત નક્ષત્રોમાં જોડાયેલા રહે છે અને દિવસ-રાત ક્રમ પ્રમાણે ગતિ કરે છે; એ બધા નીચા, ઊંચા અને સીધા સ્થાને રહે છે.

સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્પ્રજાઃ ઋતવઃ ષટ્ સ્મૃતાઃ સર્વે સમાગચ્છન્તિ પઞ્ચધા

જ્યારે એ બધાની મિલન કે વિયોગ થાય છે ત્યારે લોકો એ બધાને એકસાથે જોઈ શકે છે; છેય ઋતુઓ પાંચ રીતે મળીને આવે છે એવું કહેવાય છે.

પરસ્પરાસ્થિતા હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્ અસંકરેણ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ

આ બધા પરસ્પર સ્થિર છે અને એકબીજામાં જોડાય છે; એના મિલન વિના ગડમથલ થાય છે એમ નથી, સમજદાર લોકો એનું યથાર્થ રીતે જ્ઞાન કરે છે.