લિઙ્ગપુરાણમ્

માસતૃપ્તિમવાપ્યાગ્ર્યાં પીત્વા ગચ્છન્તિ તે ઽમૃતમ્ પિતૃભિઃ પીયમાનસ્ય પઞ્ચદશ્યાં કલા તુ યા

મહિનો ભર શ્રેષ્ઠ અમૃત પીધા પછી, તેઓ તૃપ્તિ પામી વિદાય લે છે; અને પંદરમીના દિવસે પિતૃઓ જે ભાગ પીવે છે,

યાવત્તુ ક્ષીયતે તસ્ય ભાગઃ પઞ્ચદશસ્તુ સઃ અમાવાસ્યાં તતસ્તસ્યા અન્તરા પૂર્યતે પુનઃ

જ્યાં સુધી પંદરમો ભાગ ઘટતો જાય છે, ત્યાં સુધી અમાવાસ્યાના દિવસે, એ વચ્ચે ફરીથી ભરાઈ જાય છે.

વૃદ્ધિક્ષયૌ વૈ પક્ષાદૌ ષોડશ્યાં શશિનઃ સ્મૃતૌ એવં સૂર્યનિમિત્તૈષા પક્ષવૃદ્ધિર્નિશાકરે

દરેક પક્ષના આરંભે અને સોળમા દિવસે ચંદ્રનું વધવું અને ઘટવું યાદ કરવામાં આવે છે; આમ, સૂર્યના પ્રભાવથી ચંદ્રમાં પક્ષનો વધારો થાય છે.

અષ્ટભિશ્ ચ હયૈર્યુક્તઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ વારિતેજોમયશ્ચાથ પિશઙ્ગૈશ્ચૈવ શોભનૈઃ

સોમપુત્રનો રથ આઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, જે પાણી અને પ્રકાશથી બનેલો છે અને સુંદર પીળા ઘોડાઓથી શોભે છે.

દશભિશ્ચાકૃશૈરશ્વૈર્ નાનાવર્ણૈ રથઃ સ્મૃતઃ શુક્રસ્ય ક્ષ્મામયૈર્યુક્તો દૈત્યાચાર્યસ્ય ધીમતઃ

શુક્રનો રથ દસ પાતળા અને વિવિધ રંગના ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, અને તે પૃથ્વીથી બનેલા ઘોડાઓ ધરાવે છે; એ દૈત્યગુરુનો છે.

અષ્ટાશ્વશ્ચાથ ભૌમસ્ય રથો હૈમઃ સુશોભનઃ જીવસ્ય હૈમશ્ચાષ્ટાશ્વો મન્દસ્યાયસનિર્મિતઃ

મંગળનો રથ આઠ ઘોડાઓવાળો અને સોનાનો, ખૂબ જ તેજસ્વી છે; જીવનો રથ પણ સોનાનો અને આઠ ઘોડાઓવાળો છે, જ્યારે શનિનો રથ લોખંડથી બનેલો છે.

રથ આપોમયૈરશ્વૈર્ દશભિસ્તુ સિતેતરૈઃ સ્વર્ભાનોર્ભાસ્કરારેશ્ ચ તથા ચાષ્ટહયઃ સ્મૃતઃ

રાહુનો રથ દસ પાણીથી બનેલા અને સફેદ તથા અન્ય રંગના ઘોડાઓ ધરાવે છે; તેમ જ, કેતુ અને સૂર્યના રથમાં પણ આઠ ઘોડાઓ છે એવું કહેવાય છે.

સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધા વૈ ગ્રહાસ્તે વાતરશ્મિભિઃ એતેન ભ્રામ્યમાણાશ્ ચ યથાયોગં વ્રજન્તિ વૈ

બધા ગ્રહો ધ્રુવતારાને બંધાયેલા છે અને પવનની કિરણોથી ચાલે છે; એ રીતે ફરતા ફરતા, દરેક પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે આગળ વધે છે.

યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાશ્ ચ તાવન્તશ્ચૈવ રશ્મયઃ સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધાશ્ ચ ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ તમ્

જેટલા તારાઓ છે, એટલી જ કિરણો છે; બધા ધ્રુવતારાને બંધાયેલા છે અને ફરતા ફરતા તેને પણ ફરાવે છે.

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ યસ્માદ્વહતિ જ્યોતીંષિ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ

તેઓ અગ્નિની જ્વાલાના ચક્રની જેમ પવનના ચક્રથી ચલાય છે; કારણ કે એ પ્રકાશોને વહેંચે છે, તેથી તેને પ્રવહા કહેવામાં આવે છે.

નક્ષત્રસૂર્યાશ્ ચ તથા ગ્રહતારાગણૈઃ સહ ઉન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતાઃ શ્રિતા દિવિ

નક્ષત્રો અને સૂર્ય, ગ્રહો તથા તારાઓ સાથે, બધા આગળ અને પાછળ જોઈને, આકાશમાં ચક્રરૂપે સ્થિત છે.

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્ પ્રયાન્તિ ચેશ્વરં દ્રષ્ટું મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ

બધા ધ્રુવતારાથી સ્થિર થયેલા છે અને ધ્રુવતારાના ચારે બાજુ ફરતા ફરતા, આકાશમાં સ્થિર એવા ધ્રુવતારામાં સ્થિત ઇશ્વરને જોવા જાય છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

સૂર્યમંડળનો વ્યાસ નવ હજાર યોજન જેટલો કહેવાયો છે; તેનું પરિધિ એના ત્રિગુણ જેટલું માપવામાં આવે છે.

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ

ચંદ્રનું વિસ્તરણ સૂર્યના દ્વિગુણ જેટલું કહેવાય છે; અને સ્વર્ભાનુ એ બંને જેટલો છે, જે નીચેની બાજુ ચાલે છે.

ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્ સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્

પૃથ્વીની છાયાને ગોળાકાર બનાવી લઈને, સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન ત્રીજું છે, જે અંધકારથી ભરેલું છે.

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાચ્ચ પ્રમાણતઃ

ચંદ્રનો સોળમો ભાગ શુક્રને આપવામાં આવ્યો છે, જે તેમના વ્યાસ, વર્તુળ અને અંતરની માપ પ્રમાણે છે.

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી તથાયામપ્રમાણતઃ

શુક્ર કરતા ગુરુ ચોથો ભાગ ઓછો છે; એ જ રીતે મંગળ અને શનિ પણ ચોથો ભાગ ઓછા છે, અને તેમનું માપ પણ સરખું નથી.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ

મંગળ અને શનિ કરતાં બુધ વ્યાસ અને વર્તુળમાં ચોથો ભાગ ઓછો છે; અને આકાશમાં જે તારા અને નક્ષત્રો દેખાય છે,

બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદપિ પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્

એ બધાં બુધ જેટલાં જ વ્યાસ અને વર્તુળ ધરાવે છે; અને જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે ચંદ્ર સાથે જોડાયેલા તારા પણ આમ જ હોય છે.

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

તારા અને નક્ષત્રોના સ્વરૂપો એકબીજાથી પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો અને બેસો યોજન ઓછા છે.

સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ યોજનદ્વયમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

બધા કરતાં ઉપર નાના તારાના વર્તુળો છે, જે બે યોજન જેટલા છે; એથી નાનું કશુંય નથી.

ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

એના ઉપર ત્રણ ગ્રહો છે, જે દૂર સુધી જાય છે: શનિ, મંગળ અને પછડાટથી ચાલનારો ગ્રહ, જે ધીમે ચાલનારા કહેવાય છે.

તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

એના નીચે ચાર મોટા ગ્રહો છે: સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને શુક્ર, અને એ બધા ઝડપી ચાલે છે.

તાવન્ત્યસ્તારકાઃ કોટ્યો યાવન્ત્યૃક્ષાણિ સર્વશઃ ધ્રુવાત્ તુ નિયમાચ્ચૈષામ્ ઋક્ષમાર્ગે વ્યવસ્થિતિઃ

તારાઓની સંખ્યા એટલી કરોડ છે જેટલા બધા નક્ષત્રો છે; તેમનું સ્થાન ધ્રુવતારાથી નક્કી થયેલા માર્ગ પર સ્થિર છે.

સપ્તાશ્વસ્યૈવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વમનુક્રમાત્ ઉત્તરાયણમાર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ

સૂર્ય, જે સાત ઘોડાઓ દ્વારા ખેંચાય છે, તે ક્રમશઃ ઊંચા અને નીચા ચઢે છે; જ્યારે ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે સંધિ પર હોય છે,

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રં નાતિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ તદા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીચાં વીથિમુપાશ્રિતઃ

એના ઊંચા હોવાને કારણે તે ઝડપથી દેખાય છે, પણ તેના કિરણો બહુ સ્પષ્ટ નથી; ત્યારબાદ દક્ષિણમાર્ગે તે નીચી દિશા પકડે છે.

ભૂમિરેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૌર્ણિમાવાસ્યયોસ્ તદા દદૃશે ચ યથાકાલં શીઘ્રમસ્તમુપૈતિ ચ

પૃથ્વીથી ઘેરાયેલો સૂર્ય, પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાના દિવસે દેખાય છે; યોગ્ય સમયે તે ઝડપથી અસ્ત પણ જાય છે.

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્ય્ અમાવાસ્યાં નિશાકરઃ દદૃશે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ

માટે, જ્યારે અમાવાસ્યાએ ચંદ્ર ઉત્તરમાર્ગે હોય છે, ત્યારે તે દેખાય છે; દક્ષિણમાર્ગે નિયમ મુજબ દેખાતો નથી.

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યસ્ય તમસા વૃતઃ સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ

તારાઓની ગતિના સંયોગથી સૂર્ય અંધકારથી ઢંકાય છે; વિષુવ પર સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત એક જ સમયે થાય છે.