લિઙ્ગપુરાણમ્

અસ્યૈવેહ પ્રસાદાત્તુ વૃષ્ટિર્નાનાભવદ્દ્વિજાઃ સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે કિરણૈર્જલમ્

એના પ્રસાદથી જ, હે દ્વિજો, અનેક પ્રકારની વરસાદ થાય છે; એ પોતાના કિરણોથી પાણી ખેંચી, હજારો ગણું વરસાવે છે.

જલસ્ય નાશો વૃદ્ધિર્વા નાસ્ત્યેવાસ્ય વિચારતઃ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ

પાણીનું નાશ કે વૃદ્ધિ એના વિચાર પ્રમાણે નથી; ધ્રુવ તારે સ્થિત પવન ફરી વરસાદ એકત્ર કરે છે.

ગ્રહાન્ નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્ તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કે ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતા

ગ્રહો, સૂર્ય અને આખા નક્ષત્રમંડળમાંથી નીકળી, અંતે એ ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર થયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશે છે.

સૌરં સંક્ષેપતો વક્ષ્યે રથં શશિન એવ ચ ગ્રહાણામ્ ઇતરેષાં ચ યથા ગચ્છતિ ચામ્બુપઃ

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં સૂર્યના રથ, ચંદ્રના રથ અને બીજા ગ્રહો તથા જળવાહકના ગતિ વિશે કહું છું.

સૌરસ્તુ બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથસ્ત્વર્થવશેન સઃ સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતશ્ ચ દ્વિજર્ષભાઃ

સૂર્યરથ બ્રહ્માએ ખાસ હેતુથી રચ્યો છે; એ વર્ષના અંગોથી બનેલો છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ત્રિનાભિના તુ ચક્રેણ પઞ્ચારેણ સમન્વિતઃ સૌવર્ણઃ સર્વદેવાનામ્ આવાસો ભાસ્કરસ્ય તુ

તે રથ ત્રણ નાભિ અને પાંચ આરે ધરાવતો છે, સોનાનો છે, સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને ખાસ ભાસ્કરનું છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ દ્વિગુણો ઽપિ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ

તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે એમ કહેવાય છે; રથની પાટિયા કરતાં એનું ધૂરી બે ગણી લાંબી છે.

અસઙ્ગૈસ્તુ હયૈર્યુક્તો યતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતૈઃ વાજિનસ્તસ્ય વૈ સપ્ત છન્દોભિર્ નિર્મિતાસ્તુ તે

અસંગ ઘોડાઓ સાથે જોડાયેલો એ રથ, જ્યાં ચક્ર ઊભું રહે છે, ત્યાં એના સાત ઘોડાઓ પણ ઊભા રહે છે, જે છંદોથી રચાયેલા છે.

ચક્રપક્ષે નિબદ્ધાસ્તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ સહાશ્વચક્રો ભ્રમતે સહાક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ

ચક્રના કાંટાં સાથે બંધાયેલો ધુરો, ધ્રુવ પર મજબૂત રીતે લગાડેલો છે; ઘોડાવાળો રથ ફરતો રહે છે, અને ધુરો પણ ધ્રુવ સાથે ફરતો રહે છે.

અક્ષઃ સહૈકચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ પ્રેરકો જ્યોતિષાં ધીમાન્ ધ્રુવો વૈ વાતરશ્મિભિઃ

ધુરો અને એક ચક્ર સાથે મળીને ધ્રુવ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે; બુદ્ધિશાળી અને અડગ ધ્રુવ પવનના વેગથી પ્રકાશોને ગતિ આપે છે.

યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ધ્રુવેણ ભ્રમતે રશ્મિનિબદ્ધઃ સ યુગાક્ષયોઃ

રથના બે કિરણો, યોક અને ધુરાના છેડા પર જોડાયેલા છે; એ ધ્રુવ સાથે કિરણોથી બંધાયેલા છે અને યોક-ધુરો બંને ફરતા રહે છે.

ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય હિ

જ્યારે આ રથ ફરતો રહે છે, ત્યારે આકાશમાં ગોળાકાર વૃત્તો બને છે; એ યોક અને ધુરાના છેડા રથના જમણા બાજુએ સ્થિત છે.

ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતે વૈ વિચક્રાશ્વે ચ રજ્જુભિઃ ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવં રશ્મી ચ તાવુભૌ

ધ્રુવ અને ઘોડાઓને બાંધી રાખનારી વાઘડીઓથી પકડાયેલો રથ જ્યારે ફરતો રહે છે, ત્યારે બંને કિરણો ધ્રુવને અનુસરે છે.

યુગાક્ષકોટિસ્ત્વેતસ્ય વાતોર્મિસ્યન્દનસ્ય તુ કીલે સક્તા યથા રજ્જુર્ ભ્રમતે સર્વતોદિશમ્

આ પવનથી ચાલતા રથના યોક અને ધુરાનો છેડો ખૂંટા સાથે મજબૂત રીતે બંધાયેલો છે, અને દોરીની જેમ બધે ફરતો રહે છે.

ભ્રામ્યતસ્તસ્ય રશ્મી તુ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે વર્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતા મણ્ડલાનિ તુ

જ્યારે રથ ફરતો રહે છે, ત્યારે ઉત્તરાયણના ગોળોમાં કિરણો વધે છે, અને દક્ષિણ તરફ વળે ત્યારે ગોળાકાર વૃત્તો બને છે.

આકૃષ્યેતે યદા તે વૈ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતે તદા આભ્યન્તરસ્થઃ સૂર્યો ઽથ ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ

જ્યારે એ કિરણો ધ્રુવ દ્વારા ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે અંદર રહેલો સૂર્ય ગોળાકાર વૃત્તોમાં ફરતો રહે છે.

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરન્તરં દ્વયોઃ ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ

બે વિભાગો વચ્ચે અશીથી સો ગોળો છે; જ્યારે ધ્રુવથી મુક્ત થયેલા કિરણો ફરી પાછા આવે છે.

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ

એ જ રીતે, સૂર્ય બહાર પણ ગોળાકાર વૃત્તોમાં ફરતો જાય છે અને ઝડપથી એ ગોળોને ઉકેલી આગળ વધે છે.

દેવાશ્ચૈવ તથા નિત્યં મુનયશ્ ચ દિવાનિશમ્ યજન્તિ સતતં દેવં ભાસ્કરં ભવમીશ્વરમ્

એ રીતે દેવતાઓ અને ઋષિઓ દિવસ-રાત ભાસ્કર ભગવાન, ભવના ઈશ્વરનું સતત પૂજન કરે છે.

સરથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ આદિત્યૈર્મુનિભિસ્ તથા ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ

એ રથ પર દેવતાઓ, આદિત્યો, ઋષિઓ, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, મુખ્ય લોકો, સાપો અને રાક્ષસો બેસે છે.

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ આપ્યાયયન્તિ ચાદિત્યં તેજોભિર્ ભાસ્કરં શિવમ્

આ બધા સૂર્ય સાથે રહે છે, દરેક જોડી બે-બે મહિના સુધી ક્રમશઃ રહે છે અને પોતાના તેજથી શુભ ભાસ્કરને પોષે છે.

ગ્રથિતૈઃ સ્વૈર્વચોભિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્ ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નૃત્યગેયૈરુપાસતે

મુનિઓ પોતાના રચેલા શબ્દોથી રવિની સ્તુતિ કરે છે, અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ નૃત્ય અને ગીતથી તેની ઉપાસના કરે છે.

ગ્રામણીયક્ષભૂતાનિ કુર્વતે ઽભીષુસંગ્રહમ્ સર્પા વહન્તિ વૈ સૂર્યં યાતુધાના અનુયાન્તિ ચ

મુખ્ય લોકો, યક્ષો અને ભૂતો પોતાના શસ્ત્રો એકત્ર કરે છે; સાપો સૂર્યને વહન કરે છે અને યાતુધાનો તેને અનુસરે છે.

વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્ ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે

વાલખિલ્યગણ સૂર્યને અસ્ત તરફ લઈ જાય છે અને ઉદય સમયે તેને ઘેરી લે છે; એ રીતે, દરેક જોડી બે-બે મહિના સુધી અહીં સૂર્ય સાથે રહે છે.

મધુશ્ ચ માધવશ્ચૈવ શુક્રશ્ ચ શુચિરેવ ચ નભોનભસ્યૌ વિપ્રેન્દ્રા ઇષશ્ચોર્જસ્તથૈવ ચ

મધુ અને માધવ, શુક્ર અને શુચિ, નભસ અને નભસ્ય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તેમજ ઈષ અને ઊર્જા પણ.

સહઃસહસ્યૌ ચ તથા તપસ્યશ્ ચ તપઃ પુનઃ એતે દ્વાદશ માસાસ્તુ વર્ષં વૈ માનુષં દ્વિજાઃ

એ સાહ અને સહસ્ય, તેમજ તપસ્યા અને તપ, આ બધાં મળીને બાર મહિના થાય છે, જે માનવ વર્ષ બને છે, હે દ્વિજો.

વાસન્તિકસ્ તથા ગ્રૈષ્મઃ શુભો વૈ વાર્ષિકસ્ તથા શારદશ્ ચ હિમશ્ચૈવ શૈશિર ઋતવઃ સ્મૃતાઃ

વસંત, ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમંત અને શિશિર—આ છ ઋતુઓ તરીકે ઓળખાય છે.

ધાતાર્યમાથ મિત્રશ્ ચ વરુણશ્ચેન્દ્ર એવ ચ વિવસ્વાંશ્ચૈવ પૂષા ચ પર્જન્યો ઽંશુર્ ભગસ્ તથા

ધાતા, આર્યમા, મિત્ર, વરુણ, ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા, પર્જન્ય, અંશુ અને ભગ—આ નામે ઓળખાય છે.

ત્વષ્ટા વિષ્ણુઃ પુલસ્ત્યશ્ ચ પુલહશ્ચાત્રિરેવ ચ વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ ભૃગુર્બુદ્ધિમતાં વરઃ

ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, અંગિરા અને ભૃગુ—બુદ્ધિશાળી મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ.