લિઙ્ગપુરાણમ્

આગ્નેયાનાં શ્વાસજાનાં પક્ષજાનાં દ્વિજર્ષભાઃ જલદાનાં સદા ધૂમો હ્ય્ આપ્યાયન ઇતિ સ્મૃતઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અગ્નિ, શ્વાસ, પક્ષીઓ અને વાદળોમાંથી ઉઠતો ધૂમો હંમેશા પોષણરૂપ માનવામાં આવે છે.

પૌણ્ડ્રાસ્તુ વૃષ્ટયઃ સર્વા વૈદ્યુતાઃ શીતશસ્યદાઃ પુણ્ડ્રદેશેષુ પતિતા નાગાનાં શીકરા હિમાઃ

પૌંડ્ર પ્રદેશમાં પડતી બધી વરસાદ વીજળીથી થાય છે, તે ઠંડક અને ભરપૂર પાક આપે છે; ત્યાં પડતી શીત અને હિમ નાગોના બિંદુઓ છે.

ગાઙ્ગા ગઙ્ગામ્બુસમ્ભૂતા પર્જન્યેન પરાવહૈઃ નગાનાં ચ નદીનાં ચ દિગ્ગજાનાં સમાકુલમ્

ગંગા, ગંગાજળથી જન્મેલી, વરસાદ અને પર્વતના વહેણથી ભરાઈ જાય છે, અને પર્વતોની નદીઓ તથા દિશાના હાથીઓથી ગૂંજાય છે.

મેઘાનાં ચ પૃથગ્ભૂતં જલં પ્રાયાદગાદગમ્ પરાવહો યઃ શ્વસનશ્ ચાનયત્યમ્બિકાગુરુમ્

વાદળોમાંથી અલગ પડેલું પાણી મોટાભાગે પરાવહ નામના પવનથી વહેંચાય છે, જે અમ્બિકા ગુરુ પાસે પહોંચે છે.

મેનાપતિમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં દ્વિજાઃ પરમ્ અભ્યેતિ ભારતે વર્ષે ત્વ્ અપરાન્તવિવૃદ્ધયે

હે દ્વિજો, મેનાના પતિને પાર કરીને, જે વરસાદ બચી જાય છે તે ભારત ખંડમાં પશ્ચિમ ભાગની વૃદ્ધિ માટે આવે છે.

વૃષ્ટયઃ કથિતા હ્યદ્ય દ્વિધા વસ્તુ વિવૃદ્ધયે સસ્યદ્વયસ્ય સંક્ષેપાત્ પ્રબ્રવીમિ યથામતિ

આજે વરસાદને બે પ્રકારના કહેવાયા છે, જે વસ્તુઓની વૃદ્ધિ માટે છે; હવે હું સંક્ષિપ્તમાં, મારી સમજ પ્રમાણે, બે પ્રકારના પાક વિશે કહું છું.

સ્રષ્ટા ભાનુર્મહાતેજા વૃષ્ટીનાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ સો ઽપિ સાક્ષાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાશ્ ચેશાનઃ પરમઃ શિવઃ

સૃષ્ટિકર્તા, તેજસ્વી સૂર્ય, સર્વત્ર દ્રષ્ટા અને વ્યાપક—એ જ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાચા પરમેશ્વર શિવ છે.

સ એવ તેજસ્ત્વોજસ્તુ બલં વિપ્રા યશઃ સ્વયમ્ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો મૃત્યુર્ આત્મા મન્યુર્ વિદિગ્ દિશઃ

એ જ તેજ, વીર્ય, શક્તિ, હે બ્રાહ્મણો, યશ, આંખ, કાન, મન, મૃત્યુ, આત્મા, ક્રોધ, દિશાઓ અને દિશાના દેવતા છે.

સત્યં ઋતં તથા વાયુર્ અંબરં ખચરશ્ ચ સઃ લોકપાલો હરિર્બ્રહ્મા રુદ્રઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

એ જ સત્ય, ઋત, વાયુ, આકાશ અને આકાશમાં વિહરનાર છે; એ જ લોકપાલ, હરિ, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને મહાદેવ છે.

સહસ્રકિરણઃ શ્રીમાન્ અષ્ટહસ્તઃ સુમઙ્ગલઃ અર્ધનારિવપુઃ સાક્ષાત્ ત્રિનેત્રસ્ ત્રિદશાધિપઃ

એ હજાર કિરણોથી તેજસ્વી, શ્રીમંત, આઠ હાથવાળો, શુભ, અર્ધનારી સ્વરૂપવાળો, ત્રણ આંખવાળો અને દેવતાઓનો સ્વામી છે.

અસ્યૈવેહ પ્રસાદાત્તુ વૃષ્ટિર્નાનાભવદ્દ્વિજાઃ સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે કિરણૈર્જલમ્

એના પ્રસાદથી જ, હે દ્વિજો, અનેક પ્રકારની વરસાદ થાય છે; એ પોતાના કિરણોથી પાણી ખેંચી, હજારો ગણું વરસાવે છે.

જલસ્ય નાશો વૃદ્ધિર્વા નાસ્ત્યેવાસ્ય વિચારતઃ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ

પાણીનું નાશ કે વૃદ્ધિ એના વિચાર પ્રમાણે નથી; ધ્રુવ તારે સ્થિત પવન ફરી વરસાદ એકત્ર કરે છે.

ગ્રહાન્ નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્ તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કે ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતા

ગ્રહો, સૂર્ય અને આખા નક્ષત્રમંડળમાંથી નીકળી, અંતે એ ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર થયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશે છે.

સૌરં સંક્ષેપતો વક્ષ્યે રથં શશિન એવ ચ ગ્રહાણામ્ ઇતરેષાં ચ યથા ગચ્છતિ ચામ્બુપઃ

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં સૂર્યના રથ, ચંદ્રના રથ અને બીજા ગ્રહો તથા જળવાહકના ગતિ વિશે કહું છું.

સૌરસ્તુ બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથસ્ત્વર્થવશેન સઃ સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતશ્ ચ દ્વિજર્ષભાઃ

સૂર્યરથ બ્રહ્માએ ખાસ હેતુથી રચ્યો છે; એ વર્ષના અંગોથી બનેલો છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ત્રિનાભિના તુ ચક્રેણ પઞ્ચારેણ સમન્વિતઃ સૌવર્ણઃ સર્વદેવાનામ્ આવાસો ભાસ્કરસ્ય તુ

તે રથ ત્રણ નાભિ અને પાંચ આરે ધરાવતો છે, સોનાનો છે, સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને ખાસ ભાસ્કરનું છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ દ્વિગુણો ઽપિ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ

તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે એમ કહેવાય છે; રથની પાટિયા કરતાં એનું ધૂરી બે ગણી લાંબી છે.

અસઙ્ગૈસ્તુ હયૈર્યુક્તો યતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતૈઃ વાજિનસ્તસ્ય વૈ સપ્ત છન્દોભિર્ નિર્મિતાસ્તુ તે

અસંગ ઘોડાઓ સાથે જોડાયેલો એ રથ, જ્યાં ચક્ર ઊભું રહે છે, ત્યાં એના સાત ઘોડાઓ પણ ઊભા રહે છે, જે છંદોથી રચાયેલા છે.

ચક્રપક્ષે નિબદ્ધાસ્તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ સહાશ્વચક્રો ભ્રમતે સહાક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ

ચક્રના કાંટાં સાથે બંધાયેલો ધુરો, ધ્રુવ પર મજબૂત રીતે લગાડેલો છે; ઘોડાવાળો રથ ફરતો રહે છે, અને ધુરો પણ ધ્રુવ સાથે ફરતો રહે છે.

અક્ષઃ સહૈકચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ પ્રેરકો જ્યોતિષાં ધીમાન્ ધ્રુવો વૈ વાતરશ્મિભિઃ

ધુરો અને એક ચક્ર સાથે મળીને ધ્રુવ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે; બુદ્ધિશાળી અને અડગ ધ્રુવ પવનના વેગથી પ્રકાશોને ગતિ આપે છે.

યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ધ્રુવેણ ભ્રમતે રશ્મિનિબદ્ધઃ સ યુગાક્ષયોઃ

રથના બે કિરણો, યોક અને ધુરાના છેડા પર જોડાયેલા છે; એ ધ્રુવ સાથે કિરણોથી બંધાયેલા છે અને યોક-ધુરો બંને ફરતા રહે છે.

ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય હિ

જ્યારે આ રથ ફરતો રહે છે, ત્યારે આકાશમાં ગોળાકાર વૃત્તો બને છે; એ યોક અને ધુરાના છેડા રથના જમણા બાજુએ સ્થિત છે.

ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતે વૈ વિચક્રાશ્વે ચ રજ્જુભિઃ ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવં રશ્મી ચ તાવુભૌ

ધ્રુવ અને ઘોડાઓને બાંધી રાખનારી વાઘડીઓથી પકડાયેલો રથ જ્યારે ફરતો રહે છે, ત્યારે બંને કિરણો ધ્રુવને અનુસરે છે.

યુગાક્ષકોટિસ્ત્વેતસ્ય વાતોર્મિસ્યન્દનસ્ય તુ કીલે સક્તા યથા રજ્જુર્ ભ્રમતે સર્વતોદિશમ્

આ પવનથી ચાલતા રથના યોક અને ધુરાનો છેડો ખૂંટા સાથે મજબૂત રીતે બંધાયેલો છે, અને દોરીની જેમ બધે ફરતો રહે છે.

ભ્રામ્યતસ્તસ્ય રશ્મી તુ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે વર્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતા મણ્ડલાનિ તુ

જ્યારે રથ ફરતો રહે છે, ત્યારે ઉત્તરાયણના ગોળોમાં કિરણો વધે છે, અને દક્ષિણ તરફ વળે ત્યારે ગોળાકાર વૃત્તો બને છે.

આકૃષ્યેતે યદા તે વૈ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતે તદા આભ્યન્તરસ્થઃ સૂર્યો ઽથ ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ

જ્યારે એ કિરણો ધ્રુવ દ્વારા ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે અંદર રહેલો સૂર્ય ગોળાકાર વૃત્તોમાં ફરતો રહે છે.

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરન્તરં દ્વયોઃ ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ

બે વિભાગો વચ્ચે અશીથી સો ગોળો છે; જ્યારે ધ્રુવથી મુક્ત થયેલા કિરણો ફરી પાછા આવે છે.

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ

એ જ રીતે, સૂર્ય બહાર પણ ગોળાકાર વૃત્તોમાં ફરતો જાય છે અને ઝડપથી એ ગોળોને ઉકેલી આગળ વધે છે.

દેવાશ્ચૈવ તથા નિત્યં મુનયશ્ ચ દિવાનિશમ્ યજન્તિ સતતં દેવં ભાસ્કરં ભવમીશ્વરમ્

એ રીતે દેવતાઓ અને ઋષિઓ દિવસ-રાત ભાસ્કર ભગવાન, ભવના ઈશ્વરનું સતત પૂજન કરે છે.