લિઙ્ગપુરાણમ્

ન ભ્રશ્યન્તિ યતો ઽભ્રાણિ મેહનાન્મેઘ ઉચ્યતે કાષ્ઠાવાહાશ્ ચ વૈરિઞ્ચ્યાઃ પક્ષાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ

વાદળો પડતા નથી, તેથી તેમને 'મેઘ' કહે છે. વાદળોના પાંખો, જે લાકડું વહન કરે છે, વિવિધ પ્રકારના છે અને તેઓ બ્રહ્માના કહેવાય છે.

આજ્યાનાં કાષ્ઠસંયોગાદ્ અગ્નેર્ધૂમઃ પ્રવર્તિતઃ દ્વિતીયાનાં ચ સંભૂતિર્ વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસવાયુના

ઘી અને લાકડાના સંયોગથી અગ્નિમાંથી ધૂમ ઉત્પન્ન થાય છે; બીજું ધૂમ બ્રહ્માના શ્વાસથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂભૃતાં ત્વથ પક્ષૈસ્તુ મઘવચ્છેદિતૈસ્તતઃ વાહ્નેયાસ્ત્વથ જીમૂતાસ્ ત્વ્ આવહસ્થાનગાઃ શુભાઃ

પછી, પર્વતોના પાંખોથી, જે ઇન્દ્ર દ્વારા કાપવામાં આવ્યા છે, શુભ અગ્નિવાદળો પોતાના સ્થાન તરફ જાય છે.

વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસજાઃ સર્વે પ્રવહસ્કન્ધજાસ્તતઃ પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્

બ્રહ્માના શ્વાસથી, પવનની શાખાઓથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા, પુષ્કર વગેરે વાદળો યોગ્ય સમયે વરસાદ કરે છે.

મૂકાઃ સશબ્દદુષ્ટાશાસ્ ત્વ્ એતૈઃ કૃત્યં યથાક્રમમ્ ક્ષામવૃષ્ટિપ્રદા દીર્ઘકાલં શીતસમીરિણઃ

મૂક, અવાજવાળા અને દૂષિત વાદળો પોતપોતાનું કાર્ય ક્રમશઃ કરે છે; ઠંડા પવનવાળા વાદળો લાંબા સમય સુધી ઓછો વરસાદ આપે છે.

જીવકાશ્ ચ તથા ક્ષીણા વિદ્યુદ્ધ્વનિવિવર્જિતાઃ તિષ્ઠન્ત્યાક્રોશમાત્રે તુ ધરાપૃષ્ઠાદિતસ્તતઃ

તે જ રીતે, જીવક નામના, દુર્બળ અને વીજળી વગરના વાદળો, ધરતીના સપાટીથી એક ક્રોશ દૂર રહે છે.

અર્ધક્રોશે તુ સર્વે વૈ જીમૂતા ગિરિવાસિનઃ મેઘા યોજનમાત્રં તુ સાધ્યત્વાદ્ બહુતોયદાઃ

પર્વતોમાં રહેતા બધા વાદળો અડધા ક્રોશના અંતરે હોય છે, જ્યારે વધુ વરસાદ આપતા શ્રેષ્ઠ વાદળો એક યોજન દૂર હોય છે.

ધરાપૃષ્ઠાદ્દ્વિજાઃ ક્ષ્માયાં વિદ્યુદ્ગુણસમન્વિતાઃ તેષાં તેષાં વૃષ્ટિસર્ગં ત્રેધા કથિતમત્ર તુ

હે દ્વિજો, ધરતીના સપાટીથી વીજળીના ગુણવાળા વાદળો મળે છે. તેમના વરસાદના ત્રણ પ્રકાર અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.

પક્ષજાઃ કલ્પજાઃ સર્વે પર્વતાનાં મહત્તમાઃ કલ્પાન્તે તે ચ વર્ષન્તિ રાત્રૌ નાશાય શારદાઃ

પાંખો અને કલ્પવૃક્ષોથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા વાદળો પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; કલ્પના અંતે, એ વાદળો રાત્રે વરસાદ કરે છે અને શરદ ઋતુનો વિનાશ કરે છે.

પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્ તદાર્ણવમભૂત્સર્વં તત્ર શેતે નિશીશ્વરઃ

જ્યારે પક્ષીઓ અને કમળ વગેરે પાણી વરસાવે છે, ત્યારે આખું સમુદ્ર પાણીથી ભરાઈ જાય છે, અને ત્યાં નિર્લેપ ભગવાન આરામ કરે છે.

આગ્નેયાનાં શ્વાસજાનાં પક્ષજાનાં દ્વિજર્ષભાઃ જલદાનાં સદા ધૂમો હ્ય્ આપ્યાયન ઇતિ સ્મૃતઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અગ્નિ, શ્વાસ, પક્ષીઓ અને વાદળોમાંથી ઉઠતો ધૂમો હંમેશા પોષણરૂપ માનવામાં આવે છે.

પૌણ્ડ્રાસ્તુ વૃષ્ટયઃ સર્વા વૈદ્યુતાઃ શીતશસ્યદાઃ પુણ્ડ્રદેશેષુ પતિતા નાગાનાં શીકરા હિમાઃ

પૌંડ્ર પ્રદેશમાં પડતી બધી વરસાદ વીજળીથી થાય છે, તે ઠંડક અને ભરપૂર પાક આપે છે; ત્યાં પડતી શીત અને હિમ નાગોના બિંદુઓ છે.

ગાઙ્ગા ગઙ્ગામ્બુસમ્ભૂતા પર્જન્યેન પરાવહૈઃ નગાનાં ચ નદીનાં ચ દિગ્ગજાનાં સમાકુલમ્

ગંગા, ગંગાજળથી જન્મેલી, વરસાદ અને પર્વતના વહેણથી ભરાઈ જાય છે, અને પર્વતોની નદીઓ તથા દિશાના હાથીઓથી ગૂંજાય છે.

મેઘાનાં ચ પૃથગ્ભૂતં જલં પ્રાયાદગાદગમ્ પરાવહો યઃ શ્વસનશ્ ચાનયત્યમ્બિકાગુરુમ્

વાદળોમાંથી અલગ પડેલું પાણી મોટાભાગે પરાવહ નામના પવનથી વહેંચાય છે, જે અમ્બિકા ગુરુ પાસે પહોંચે છે.

મેનાપતિમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં દ્વિજાઃ પરમ્ અભ્યેતિ ભારતે વર્ષે ત્વ્ અપરાન્તવિવૃદ્ધયે

હે દ્વિજો, મેનાના પતિને પાર કરીને, જે વરસાદ બચી જાય છે તે ભારત ખંડમાં પશ્ચિમ ભાગની વૃદ્ધિ માટે આવે છે.

વૃષ્ટયઃ કથિતા હ્યદ્ય દ્વિધા વસ્તુ વિવૃદ્ધયે સસ્યદ્વયસ્ય સંક્ષેપાત્ પ્રબ્રવીમિ યથામતિ

આજે વરસાદને બે પ્રકારના કહેવાયા છે, જે વસ્તુઓની વૃદ્ધિ માટે છે; હવે હું સંક્ષિપ્તમાં, મારી સમજ પ્રમાણે, બે પ્રકારના પાક વિશે કહું છું.

સ્રષ્ટા ભાનુર્મહાતેજા વૃષ્ટીનાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ સો ઽપિ સાક્ષાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાશ્ ચેશાનઃ પરમઃ શિવઃ

સૃષ્ટિકર્તા, તેજસ્વી સૂર્ય, સર્વત્ર દ્રષ્ટા અને વ્યાપક—એ જ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાચા પરમેશ્વર શિવ છે.

સ એવ તેજસ્ત્વોજસ્તુ બલં વિપ્રા યશઃ સ્વયમ્ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો મૃત્યુર્ આત્મા મન્યુર્ વિદિગ્ દિશઃ

એ જ તેજ, વીર્ય, શક્તિ, હે બ્રાહ્મણો, યશ, આંખ, કાન, મન, મૃત્યુ, આત્મા, ક્રોધ, દિશાઓ અને દિશાના દેવતા છે.

સત્યં ઋતં તથા વાયુર્ અંબરં ખચરશ્ ચ સઃ લોકપાલો હરિર્બ્રહ્મા રુદ્રઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

એ જ સત્ય, ઋત, વાયુ, આકાશ અને આકાશમાં વિહરનાર છે; એ જ લોકપાલ, હરિ, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને મહાદેવ છે.

સહસ્રકિરણઃ શ્રીમાન્ અષ્ટહસ્તઃ સુમઙ્ગલઃ અર્ધનારિવપુઃ સાક્ષાત્ ત્રિનેત્રસ્ ત્રિદશાધિપઃ

એ હજાર કિરણોથી તેજસ્વી, શ્રીમંત, આઠ હાથવાળો, શુભ, અર્ધનારી સ્વરૂપવાળો, ત્રણ આંખવાળો અને દેવતાઓનો સ્વામી છે.

અસ્યૈવેહ પ્રસાદાત્તુ વૃષ્ટિર્નાનાભવદ્દ્વિજાઃ સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે કિરણૈર્જલમ્

એના પ્રસાદથી જ, હે દ્વિજો, અનેક પ્રકારની વરસાદ થાય છે; એ પોતાના કિરણોથી પાણી ખેંચી, હજારો ગણું વરસાવે છે.

જલસ્ય નાશો વૃદ્ધિર્વા નાસ્ત્યેવાસ્ય વિચારતઃ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ

પાણીનું નાશ કે વૃદ્ધિ એના વિચાર પ્રમાણે નથી; ધ્રુવ તારે સ્થિત પવન ફરી વરસાદ એકત્ર કરે છે.

ગ્રહાન્ નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્ તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કે ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતા

ગ્રહો, સૂર્ય અને આખા નક્ષત્રમંડળમાંથી નીકળી, અંતે એ ધ્રુવ દ્વારા સ્થિર થયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશે છે.

સૌરં સંક્ષેપતો વક્ષ્યે રથં શશિન એવ ચ ગ્રહાણામ્ ઇતરેષાં ચ યથા ગચ્છતિ ચામ્બુપઃ

હું હવે સંક્ષિપ્તમાં સૂર્યના રથ, ચંદ્રના રથ અને બીજા ગ્રહો તથા જળવાહકના ગતિ વિશે કહું છું.

સૌરસ્તુ બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથસ્ત્વર્થવશેન સઃ સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતશ્ ચ દ્વિજર્ષભાઃ

સૂર્યરથ બ્રહ્માએ ખાસ હેતુથી રચ્યો છે; એ વર્ષના અંગોથી બનેલો છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ત્રિનાભિના તુ ચક્રેણ પઞ્ચારેણ સમન્વિતઃ સૌવર્ણઃ સર્વદેવાનામ્ આવાસો ભાસ્કરસ્ય તુ

તે રથ ત્રણ નાભિ અને પાંચ આરે ધરાવતો છે, સોનાનો છે, સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને ખાસ ભાસ્કરનું છે.

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ દ્વિગુણો ઽપિ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ

તેની લંબાઈ અને પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે એમ કહેવાય છે; રથની પાટિયા કરતાં એનું ધૂરી બે ગણી લાંબી છે.

અસઙ્ગૈસ્તુ હયૈર્યુક્તો યતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતૈઃ વાજિનસ્તસ્ય વૈ સપ્ત છન્દોભિર્ નિર્મિતાસ્તુ તે

અસંગ ઘોડાઓ સાથે જોડાયેલો એ રથ, જ્યાં ચક્ર ઊભું રહે છે, ત્યાં એના સાત ઘોડાઓ પણ ઊભા રહે છે, જે છંદોથી રચાયેલા છે.

ચક્રપક્ષે નિબદ્ધાસ્તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ સહાશ્વચક્રો ભ્રમતે સહાક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ

ચક્રના કાંટાં સાથે બંધાયેલો ધુરો, ધ્રુવ પર મજબૂત રીતે લગાડેલો છે; ઘોડાવાળો રથ ફરતો રહે છે, અને ધુરો પણ ધ્રુવ સાથે ફરતો રહે છે.