લિઙ્ગપુરાણમ્

તમસા કાલરુદ્રાખ્યં રજસા કનકાણ્ડજમ્ સત્ત્વેન સર્વગં વિષ્ણું નિર્ગુણત્વે મહેશ્વરમ્

અંધકારથી એનું નામ કાલરુદ્ર, રજોગુણથી કનકથી જન્મેલો, સત્વથી સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ અને ગુણાતીતમાં મહેશ્વર કહેવાય છે.

કેન ગચ્છન્તિ નરકં નરાઃ કેન મહામતે કર્મણાકર્મણા વાપિ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ નઃ

મહામતે, મનુષ્યો નરકમાં કઈ રીતે જાય છે? કર્મથી કે અકર્મથી? અમને આ સાંભળવાની ઉત્સુકતા છે.

રહસ્યં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ ભવસ્યામિતતેજસઃ પ્રભાવં શંકરસ્યાદ્યં સંક્ષેપાત્સર્વદર્શિનઃ

હું તમને ભવાની, અમાપ તેજવાળા શંકરના પ્રભાવનું રહસ્ય, તેની ઉત્પત્તિ અને સર્વેના દર્શન પ્રમાણે સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

યોગિનઃ સર્વતત્ત્વજ્ઞાઃ પરં વૈરાગ્યમાસ્થિતાઃ

યોગીઓ, સર્વ તત્ત્વોને જાણનારા, પરમ વૈરાગ્યમાં સ્થિર રહે છે.

પ્રાણાયામાદિભિશ્ચાષ્ટસાધનૈઃ સહચારિણઃ

પ્રાણાયામ અને અન્ય આઠ સાધનો સાથે તેઓ યોગમાં તત્પર રહે છે.

કરુણાદિગુણોપેતાઃ કૃત્વાપિ વિવિધાનિ તે કર્માણિ નરકં સ્વર્ગં ગચ્છન્ત્યેવ સ્વકર્મણા

કરુણા વગેરે ગુણોથી યુક્ત, અનેક કર્મો કર્યા પછી પણ, મનુષ્ય પોતાના કર્મ અનુસાર સ્વર્ગ કે નરકમાં જાય છે.

પ્રસાદાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે યોગેન જાયતે મુક્તિઃ પ્રસાદાદખિલં તતઃ

કૃપાથી જ્ઞાન મળે છે; જ્ઞાનથી યોગ શરૂ થાય છે; યોગથી મુક્તિ મળે છે; અને કૃપાથી આ બધું થાય છે.

પ્રસાદાદ્ યદિ વિજ્ઞાનં સ્વરૂપં વક્તુમર્હસિ દિવ્યં માહેશ્વરં ચૈવ યોગં યોગવિદાં વર

યોગજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, જો કૃપાથી તું સ્વરૂપ, દિવ્ય અને મહેશ્વર યોગનું વર્ણન કરી શકે તો કહો.

કથં કરોતિ ભગવાન્ ચિન્તયા રહિતઃ શિવઃ પ્રસાદં યોગમાર્ગેણ કસ્મિન્કાલે નૃણાં વિભુઃ

મહાન, શિવ ભગવાન, જે વિચારોથી રહિત છે, તે યોગમાર્ગે કૃપા ક્યારે અને કેવી રીતે આપે છે?

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ પિતૄણાં સંનિધૌ પુરા શૈલાદિના તુ કથિતં શૃણ્વન્તુ બ્રહ્મસૂનવે

દેવતાઓ, ઋષિઓ અને પિતૃઓની હાજરીમાં, શૈલાદિએ જે વાર્તા પહેલાં કહી હતી, તે હવે બ્રહ્માના પુત્રે સાંભળે.

વ્યાસાવતારાણિ તથા દ્વાપરાન્તે ચ સુવ્રતાઃ યોગાચાર્યાવતારાણિ તથા તિષ્યે તુ શૂલિનઃ

દ્વાપરયુગના અંતે વ્યાસના અવતાર અને યોગશિક્ષકના અવતાર, તેમજ તિષ્યયુગમાં ત્રિશૂળધારીના અવતાર, હે સજ્જનો, એ પણ હતા.

તત્રતત્ર વિભોઃ શિષ્યાશ્ ચત્વારઃ શમભાજનાઃ પ્રશિષ્યા બહવસ્તેષાં પ્રસીદત્યેવમીશ્વરઃ

દરેક જગ્યાએ ભગવાનના ચાર શાંત સ્વભાવના શિષ્યો હોય છે; એમના ઘણા ઉપશિષ્યો પણ છે, અને આવું જોઈને ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે.

એવં ક્રમાગતં જ્ઞાનં મુખાદેવ નૃણાં વિભોઃ વૈશ્યાન્તં બ્રાહ્મણાદ્યં હિ ઘૃણયા ચાનુરૂપતઃ

આ રીતે જ્ઞાન ભગવાનના મુખથી શરૂ થઈને, ક્રમશઃ બ્રાહ્મણથી લઈ વૈશ્ય સુધી દરેકને, એમની યોગ્યતા અને દયા પ્રમાણે મળે છે.

દ્વાપરે દ્વાપરે વ્યાસાઃ કે વૈ કુત્રાન્તરેષુ વૈ કલ્પેષુ કસ્મિન્કલ્પે નો વક્તુમર્હસિ ચાત્ર તાન્

દરેક દ્વાપરયુગમાં કયા વ્યાસ હતા, તેઓ કયા સ્થળે અને કયા કલ્પમાં હતા, એ બધું અહીં તમે કહેવું જોઈએ.

શૃણ્વન્તુ કલ્પે વારાહે દ્વિજા વૈવસ્વતાન્તરે વ્યાસાંશ્ ચ સામ્પ્રતં રુદ્રાંસ્ તથા સર્વાન્તરેષુ વૈ

હવે સાંભળો, વરાહકલ્પમાં, વૈવસ્વત મન્વંતરમાં અને હાલના વ્યાસો તથા રુદ્રો, તેમજ બધા મન્વંતરોમાં કોણ હતા.

વેદાનાં ચ પુરાણાનાં તથા જ્ઞાનપ્રદર્શકાન્ યથાક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વાવર્તેષુ સામ્પ્રતમ્

હું હવે સર્વ મન્વંતરોમાં, જે જે વેદો, પુરાણો અને જ્ઞાન આપનાર થયા, એમનું નામ યોગ્ય ક્રમમાં કહીશ.

ક્રતુઃ સત્યો ભાર્ગવશ્ ચ અઙ્ગિરાઃ સવિતા દ્વિજાઃ મૃત્યુઃ શતક્રતુર્ધીમાન્ વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ

ક્રતુ, સત્ય, ભાર્ગવ, અંગિરા, સવિતા, મૃત્યુ, બુદ્ધિશાળી શતક્રતુ અને મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ.

સારસ્વતસ્ત્રિધામા ચ ત્રિવૃતો મુનિપુંગવઃ શતતેજાઃ સ્વયંધર્મો નારાયણ ઇતિ શ્રુતઃ

સારસ્વત, ત્રિધામા, ત્રિવૃત્ મુનિશ્રેષ્ઠ, શતતેજા, સ્વયંધર્મા અને નારાયણ, જેમનું શ્રવણ થાય છે.

તરક્ષુશ્ચારુણિર્ધીમાંસ્ તથા દેવઃ કૃતંજયઃ ઋતંજયો ભરદ્વાજો ગૌતમઃ કવિસત્તમઃ

તરક્ષુ, બુદ્ધિશાળી આરુણી, દેવ, કૃતંજય, ઋતંજય, ભરદ્વાજ, ગૌતમ—કવિઓમાં શ્રેષ્ઠ.

વાચશ્રવા મુનિઃ સાક્ષાત્ તથા શુષ્માયણિઃ શુચિઃ તૃણબિન્દુર્ મુની રૂક્ષઃ શક્તિઃ શાક્તેય ઉત્તરઃ

મુનિ વાચશ્રવા, શુદ્ધ શુષ્માયણી, તપસ્વી તૃણબિંદુ, શક્તિ, શાક્તેય અને ઉત્તર.

જાતૂકર્ણ્યો હરિઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ વ્યાસાસ્ત્વેતે ચ શૃણ્વન્તુ કલૌ યોગેશ્વરાન્ ક્રમાત્

જાતૂકર્ણ્ય, સ્વયં હરિ, કૃષ્ણદ્વૈપાયન મુનિ—આ બધા વ્યાસ છે. હવે કલીયુગમાં યોગેશ્વરોનું નામ ક્રમશઃ સાંભળો.

અસંખ્યાતા હિ કલ્પેષુ વિભોઃ સર્વાન્તરેષુ ચ કલૌ રુદ્રાવતારાણાં વ્યાસાનાં કિલ ગૌરવાત્

દરેક કલ્પ અને સર્વ યુગોમાં, ખાસ કરીને કલીયુગમાં, ભગવાન, રુદ્ર અને વ્યાસના અવતારો ગણતરીથી બહાર છે.

વૈવસ્વતાન્તરે કલ્પે વારાહે યે ચ તાન્ પુનઃ અવતારાન્ પ્રવક્ષ્યામિ તથા સર્વાન્તરેષુ વૈ

વૈવસ્વત મન્વંતર અને વરાહકલ્પમાં જે અવતાર થયા, તેમજ બધા મન્વંતરોમાં, એ બધાની ફરીથી હું વાત કહીશ.

મન્વન્તરાણિ વારાહે વક્તુમર્હસિ સામ્પ્રતમ્ તથૈવ ચોર્ધ્વકલ્પેષુ સિદ્ધાન્વૈવસ્વતાન્તરે

હવે તું વરાહકલ્પના મન્વંતરો અને ઉપરના કલ્પોમાં તથા વૈવસ્વત મન્વંતરમાં જે સિદ્ધો થયા, એ પણ વર્ણવીશ.

મનુઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ત્વાદ્યસ્ તતઃ સ્વારોચિષો દ્વિજાઃ ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતાશ્ચાક્ષુષસ્ તથા

સૌથી પહેલા સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ, પછી ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ મનુ.

વૈવસ્વતશ્ ચ સાવર્ણિર્ ધર્મઃ સાવર્ણિકઃ પુનઃ પિશઙ્ગશ્ચાપિશઙ્ગાભઃ શબલો વર્ણકસ્ તથા

વૈવસ્વત અને સાવર્ણિ, ધર્મ સાવર્ણિક, પિશંગ, અપિશંગાભ, શબલ અને વર્ણક—આ મનુઓ છે.

ઔકારાન્તા અકારાદ્યા મનવઃ પરિકીર્તિતાઃ શ્વેતઃ પાણ્ડુસ્ તથા રક્તસ્ તામ્રઃ પીતશ્ચ કાપિલઃ

‘ઔ’થી અંતાવાળા અને ‘અ’થી આરંભ થતા મનુઓ છે: શ્વેત, પાંડુ, રક્ત, તામ્ર, પીળા અને કાપિલ.

કૃષ્ણઃ શ્યામસ્ તથા ધૂમ્રઃ સુધૂમ્રશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ અપિશઙ્ગઃ પિશઙ્ગશ્ ચ ત્રિવર્ણઃ શબલસ્ તથા

કૃષ્ણ, શ્યામ, ધૂમ્ર, સુધૂમ્ર, અપિશંગ, પિશંગ, ત્રિવર્ણ અને શબળ – આ બધા મહાન દ્વિજોને વર્ણ મુજબ જણાવવામાં આવ્યા છે.

કાલંધુરસ્તુ કથિતા વર્ણતો મનવઃ શુભાઃ નામતો વર્ણતશ્ચૈવ વર્ણતઃ પુનરેવ ચ

મનુઓના શુભ નામ અને તેમના રંગ પ્રમાણે કાળંધુર કહેવાયા છે. એમના નામ અને રંગ બંને પ્રમાણે અને ફરીથી રંગ પ્રમાણે પણ તેઓ વર્ણવાયા છે.