લિઙ્ગપુરાણમ્

અપાં શિવસ્ય ભગવાન્ આધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ અપાં ત્વધિપતિર્દેવો ભવ ઇત્યેવ કીર્તિતઃ

ભગવાન શિવ જળના અધિપતિ તરીકે સ્થાપિત થયા છે; દેવ ભવને જળના સ્વામી તરીકે પ્રસિદ્ધ કર્યો છે.

ભવાત્મકં જગત્સર્વમ્ ઇતિ કિં ચેહ ચાદ્ભુતમ્ નારાયણત્વં દેવસ્ય હરેશ્ચાદ્ભિઃ કૃતં વિભોઃ જગતામાલયો વિષ્ણુસ્ ત્વ્ આપસ્તસ્યાલયાનિ તુ

આ સમગ્ર જગત ભવાની સ્વરૂપ છે, તો તેમાં શું અજાયબી છે? ભગવાન નારાયણનું દેવત્વ તો પાણીથી સ્થાપિત થયેલું છે. જગતના આધાર રૂપે વિષ્ણુ છે અને એ વિષ્ણુના આધાર રૂપે પાણી છે.

દન્દહ્યમાનેષુ ચરાચરેષુ ગોધૂમભૂતાસ્ ત્વથનિષ્ક્રમન્તિ યા યા ઊર્ધ્વં મારુતેનેરિતા વૈ તાસ્તાસ્ત્વભ્રાણ્યગ્નિના વાયુના ચ

જ્યારે ચાલતા અને અચલ સર્વ પ્રાણીઓ દહન પામે છે, ત્યારે જે ધૂમમાંથી ગૌહૂં બને છે, તે પવનથી ઉપર જાય છે; એ જ ધૂમ અગ્નિ અને પવનથી વાદળ બની જાય છે.

અતો ધૂમાગ્નિવાતાનાં સંયોગસ્ત્વભ્રમુચ્યતે વારીણિ વર્ષતીત્યભ્રમ્ અભ્રસ્યેશઃ સહસ્રદૃક્

આ રીતે ધૂમ, અગ્નિ અને પવનના મિલનને વાદળ કહે છે. એ વાદળ, જેનો સ્વામી હજારો આંખો ધરાવે છે, પાણી વરસાવે છે.

યજ્ઞધૂમોદ્ભવં ચાપિ દ્વિજાનાં હિતકૃત્સદા દાવાગ્નિધૂમસમ્ભૂતમ્ અભ્રં વનહિતં સ્મૃતમ્

યજ્ઞના ધૂમથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો સદા દ્વિજોના કલ્યાણ માટે છે; અને જંગલની આગના ધૂમથી બનેલા વાદળો વન માટે લાભદાયક ગણાય છે.

મૃતધૂમોદ્ભવં ત્વભ્રમ્ અશુભાય ભવિષ્યતિ અભિચારાગ્નિધૂમોત્થં ભૂતનાશાય વૈ દ્વિજાઃ

મૃતદેહના ધૂમથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો અશુભ ફળ આપે છે; અને તાંત્રિક અગ્નિના ધૂમથી બનેલા વાદળો, હે દ્વિજો, જીવજંતુઓના વિનાશ માટે હોય છે.

એવં ધૂમવિશેષેણ જગતાં વૈ હિતાહિતમ્ તસ્માદાચ્છાદયેદ્ધૂમમ્ અભિચારકૃતં નરઃ

આ રીતે ધૂમના પ્રકારથી જગતને લાભ કે હાનિ થાય છે. તેથી, માણસે તાંત્રિક ધૂમને ઢાંકી દેવું જોઈએ.

અનાછાદ્ય દ્વિજઃ કુર્યાદ્ ધૂમં યશ્ચાભિચારિકમ્ એવમુદ્દિશ્ય લોકસ્ય ક્ષયકૃચ્ચ ભવિષ્યતિ

જો દ્વિજ એ તાંત્રિક ધૂમને ઢાંકે નહીં, તો એ જગતના વિનાશનું કારણ બને છે.

અપાં નિધાનં જીમૂતાઃ ષણ્માસાનિહ સુવ્રતાઃ વર્ષયન્ત્યેવ જગતાં હિતાય પવનાજ્ઞયા

હે સદ્ગુણવંતો, પાણીના ભંડારરૂપ વાદળો, પવનની આજ્ઞાથી, અહીં છ મહિના સુધી જગતના હિત માટે વરસાદ કરે છે.

સ્તનિતં ચેહ વાયવ્યં વૈદ્યુતં પાવકોદ્ભવમ્ ત્રિધા તેષામિહોત્પત્તિર્ અભ્રાણાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

અહીં તડિતના ત્રણ પ્રકાર છે: પવનથી, વીજળીથી અને અગ્નિથી ઉત્પન્ન. હે મહાન મુનિઓ, વાદળોની પણ ત્રણ પ્રકારની ઉત્પત્તિ છે.

ન ભ્રશ્યન્તિ યતો ઽભ્રાણિ મેહનાન્મેઘ ઉચ્યતે કાષ્ઠાવાહાશ્ ચ વૈરિઞ્ચ્યાઃ પક્ષાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ

વાદળો પડતા નથી, તેથી તેમને 'મેઘ' કહે છે. વાદળોના પાંખો, જે લાકડું વહન કરે છે, વિવિધ પ્રકારના છે અને તેઓ બ્રહ્માના કહેવાય છે.

આજ્યાનાં કાષ્ઠસંયોગાદ્ અગ્નેર્ધૂમઃ પ્રવર્તિતઃ દ્વિતીયાનાં ચ સંભૂતિર્ વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસવાયુના

ઘી અને લાકડાના સંયોગથી અગ્નિમાંથી ધૂમ ઉત્પન્ન થાય છે; બીજું ધૂમ બ્રહ્માના શ્વાસથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂભૃતાં ત્વથ પક્ષૈસ્તુ મઘવચ્છેદિતૈસ્તતઃ વાહ્નેયાસ્ત્વથ જીમૂતાસ્ ત્વ્ આવહસ્થાનગાઃ શુભાઃ

પછી, પર્વતોના પાંખોથી, જે ઇન્દ્ર દ્વારા કાપવામાં આવ્યા છે, શુભ અગ્નિવાદળો પોતાના સ્થાન તરફ જાય છે.

વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસજાઃ સર્વે પ્રવહસ્કન્ધજાસ્તતઃ પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્

બ્રહ્માના શ્વાસથી, પવનની શાખાઓથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા, પુષ્કર વગેરે વાદળો યોગ્ય સમયે વરસાદ કરે છે.

મૂકાઃ સશબ્દદુષ્ટાશાસ્ ત્વ્ એતૈઃ કૃત્યં યથાક્રમમ્ ક્ષામવૃષ્ટિપ્રદા દીર્ઘકાલં શીતસમીરિણઃ

મૂક, અવાજવાળા અને દૂષિત વાદળો પોતપોતાનું કાર્ય ક્રમશઃ કરે છે; ઠંડા પવનવાળા વાદળો લાંબા સમય સુધી ઓછો વરસાદ આપે છે.

જીવકાશ્ ચ તથા ક્ષીણા વિદ્યુદ્ધ્વનિવિવર્જિતાઃ તિષ્ઠન્ત્યાક્રોશમાત્રે તુ ધરાપૃષ્ઠાદિતસ્તતઃ

તે જ રીતે, જીવક નામના, દુર્બળ અને વીજળી વગરના વાદળો, ધરતીના સપાટીથી એક ક્રોશ દૂર રહે છે.

અર્ધક્રોશે તુ સર્વે વૈ જીમૂતા ગિરિવાસિનઃ મેઘા યોજનમાત્રં તુ સાધ્યત્વાદ્ બહુતોયદાઃ

પર્વતોમાં રહેતા બધા વાદળો અડધા ક્રોશના અંતરે હોય છે, જ્યારે વધુ વરસાદ આપતા શ્રેષ્ઠ વાદળો એક યોજન દૂર હોય છે.

ધરાપૃષ્ઠાદ્દ્વિજાઃ ક્ષ્માયાં વિદ્યુદ્ગુણસમન્વિતાઃ તેષાં તેષાં વૃષ્ટિસર્ગં ત્રેધા કથિતમત્ર તુ

હે દ્વિજો, ધરતીના સપાટીથી વીજળીના ગુણવાળા વાદળો મળે છે. તેમના વરસાદના ત્રણ પ્રકાર અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.

પક્ષજાઃ કલ્પજાઃ સર્વે પર્વતાનાં મહત્તમાઃ કલ્પાન્તે તે ચ વર્ષન્તિ રાત્રૌ નાશાય શારદાઃ

પાંખો અને કલ્પવૃક્ષોથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા વાદળો પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; કલ્પના અંતે, એ વાદળો રાત્રે વરસાદ કરે છે અને શરદ ઋતુનો વિનાશ કરે છે.

પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્ તદાર્ણવમભૂત્સર્વં તત્ર શેતે નિશીશ્વરઃ

જ્યારે પક્ષીઓ અને કમળ વગેરે પાણી વરસાવે છે, ત્યારે આખું સમુદ્ર પાણીથી ભરાઈ જાય છે, અને ત્યાં નિર્લેપ ભગવાન આરામ કરે છે.

આગ્નેયાનાં શ્વાસજાનાં પક્ષજાનાં દ્વિજર્ષભાઃ જલદાનાં સદા ધૂમો હ્ય્ આપ્યાયન ઇતિ સ્મૃતઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અગ્નિ, શ્વાસ, પક્ષીઓ અને વાદળોમાંથી ઉઠતો ધૂમો હંમેશા પોષણરૂપ માનવામાં આવે છે.

પૌણ્ડ્રાસ્તુ વૃષ્ટયઃ સર્વા વૈદ્યુતાઃ શીતશસ્યદાઃ પુણ્ડ્રદેશેષુ પતિતા નાગાનાં શીકરા હિમાઃ

પૌંડ્ર પ્રદેશમાં પડતી બધી વરસાદ વીજળીથી થાય છે, તે ઠંડક અને ભરપૂર પાક આપે છે; ત્યાં પડતી શીત અને હિમ નાગોના બિંદુઓ છે.

ગાઙ્ગા ગઙ્ગામ્બુસમ્ભૂતા પર્જન્યેન પરાવહૈઃ નગાનાં ચ નદીનાં ચ દિગ્ગજાનાં સમાકુલમ્

ગંગા, ગંગાજળથી જન્મેલી, વરસાદ અને પર્વતના વહેણથી ભરાઈ જાય છે, અને પર્વતોની નદીઓ તથા દિશાના હાથીઓથી ગૂંજાય છે.

મેઘાનાં ચ પૃથગ્ભૂતં જલં પ્રાયાદગાદગમ્ પરાવહો યઃ શ્વસનશ્ ચાનયત્યમ્બિકાગુરુમ્

વાદળોમાંથી અલગ પડેલું પાણી મોટાભાગે પરાવહ નામના પવનથી વહેંચાય છે, જે અમ્બિકા ગુરુ પાસે પહોંચે છે.

મેનાપતિમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં દ્વિજાઃ પરમ્ અભ્યેતિ ભારતે વર્ષે ત્વ્ અપરાન્તવિવૃદ્ધયે

હે દ્વિજો, મેનાના પતિને પાર કરીને, જે વરસાદ બચી જાય છે તે ભારત ખંડમાં પશ્ચિમ ભાગની વૃદ્ધિ માટે આવે છે.

વૃષ્ટયઃ કથિતા હ્યદ્ય દ્વિધા વસ્તુ વિવૃદ્ધયે સસ્યદ્વયસ્ય સંક્ષેપાત્ પ્રબ્રવીમિ યથામતિ

આજે વરસાદને બે પ્રકારના કહેવાયા છે, જે વસ્તુઓની વૃદ્ધિ માટે છે; હવે હું સંક્ષિપ્તમાં, મારી સમજ પ્રમાણે, બે પ્રકારના પાક વિશે કહું છું.

સ્રષ્ટા ભાનુર્મહાતેજા વૃષ્ટીનાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ સો ઽપિ સાક્ષાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાશ્ ચેશાનઃ પરમઃ શિવઃ

સૃષ્ટિકર્તા, તેજસ્વી સૂર્ય, સર્વત્ર દ્રષ્ટા અને વ્યાપક—એ જ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાચા પરમેશ્વર શિવ છે.

સ એવ તેજસ્ત્વોજસ્તુ બલં વિપ્રા યશઃ સ્વયમ્ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો મૃત્યુર્ આત્મા મન્યુર્ વિદિગ્ દિશઃ

એ જ તેજ, વીર્ય, શક્તિ, હે બ્રાહ્મણો, યશ, આંખ, કાન, મન, મૃત્યુ, આત્મા, ક્રોધ, દિશાઓ અને દિશાના દેવતા છે.

સત્યં ઋતં તથા વાયુર્ અંબરં ખચરશ્ ચ સઃ લોકપાલો હરિર્બ્રહ્મા રુદ્રઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

એ જ સત્ય, ઋત, વાયુ, આકાશ અને આકાશમાં વિહરનાર છે; એ જ લોકપાલ, હરિ, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને મહાદેવ છે.