લિઙ્ગપુરાણમ્

તતો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા

પછી ચાકનું નાભિ ભાગે પણ વધારે ધીમું ફરતું જાય છે, જેમ મધ્યમાં સ્થિર ધ્રુવ માટીના ગોળાને ફરાવે છે.

ત્રિંશન્મુહૂર્તૈર્ એવાહુર્ અહોરાત્રં પુરાવિદઃ ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ

પ્રાચીન વિદ્વાનો કહે છે કે એક દિવસ-રાત ત્રીસ મુહૂર્તથી બનેલો છે, બંને છેડાઓ વચ્ચે ચક્રો ફરતા રહે છે.

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્તતે ઔત્તાનપાદો ભ્રમતિ ગ્રહૈઃ સાર્ધં ગ્રહાગ્રણીઃ

જેમ કુંભારના ચાકનું નાભિ હંમેશા મધ્યમાં રહે છે, તેમ ઉત્તાનપાદ પણ ગ્રહો સાથે, તેમનો મુખ્ય બની, ફરતો રહે છે.

ગણો મુનિજ્યોતિષાં તુ મનસા તસ્ય સર્પતિ અધિષ્ઠિતઃ પુનસ્તેન ભાનુસ્ત્વાદાય તિષ્ઠતિ

જ્યોતિષમાં નિષ્ણાત ઋષિઓ કહે છે કે તેની બુદ્ધિ પણ એ સાથે ચાલે છે; એના દ્વારા સ્થાપિત થયેલો સૂર્ય પોતાનું સ્થાન લઈ ઉભો રહે છે.

કિરણૈઃ સર્વતસ્તોયં દેવો વૈ સસમીરણઃ ઔત્તાનપાદસ્ય સદા ધ્રુવત્વં વૈ પ્રસાદતઃ

સૂર્ય ભગવાન પોતાના કિરણો અને પવન સાથે સર્વત્રથી જળ ખેંચે છે; ઉત્તાનપાદની કૃપાથી તેની સ્થિરતા હંમેશા જળવાય છે.

વિષ્ણોરૌત્તાનપાદેન ચાપ્તં તાતસ્ય હેતુના આપઃ પીતાસ્તુ સૂર્યેણ ક્રમન્તે શશિનઃ ક્રમાત્

વિષ્ણુના ઉત્તાનપાદ અને પિતાના હિત માટે, સૂર્ય જળને ખેંચે છે અને પછી એ ધીમે ધીમે ચંદ્ર તરફ જાય છે.

નિશાકરાન્નિસ્રવન્તે જીમૂતાન્પ્રત્યપઃ ક્રમાત્ વૃન્દં જલમુચાં ચૈવ શ્વસનેનાભિતાડિતમ્

ચંદ્રમાંથી એ જળ ક્રમશઃ વાદળોમાં જાય છે, અને જળવાહકોનો સમૂહ પવનના પ્રભાવે પાણી વરસાવે છે.

ક્ષ્માયાં સૃષ્ટિં વિસૃજતે ઽભાસયત્તેન ભાસ્કરઃ તોયસ્ય નાસ્તિ વૈ નાશઃ તદૈવ પરિવર્તતે

સૂર્ય એ પ્રકાશથી પૃથ્વી પર સર્જન કરે છે; જળ કદી નાશ પામતું નથી, કારણ કે એ સતત ફેરવાતું રહે છે.

હિતાય સર્વજન્તૂનાં ગતિઃ શર્વેણ નિર્મિતા ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્ તથા હ્યાપો હ્ય્ અન્નં ચામૃતમેવ ચ

સર્વ જીવજંતુઓના કલ્યાણ માટે શર્વે આ ચક્ર રચ્યું છે: પૃથ્વી, આકાશ, સ્વર્ગ, જળ, અન્ન અને અમૃત પણ.

પ્રાણા વૈ જગતામાપો ભૂતાનિ ભુવનાનિ ચ બહુનાત્ર કિમુક્તેન ચરાચરમિદં જગત્

જળ એ જ જગતનું પ્રાણ છે, સર્વ ભૂતો અને લોકોએ તેનો આધાર છે; વધુ શું કહેવું? આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, એ જ છે.

અપાં શિવસ્ય ભગવાન્ આધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ અપાં ત્વધિપતિર્દેવો ભવ ઇત્યેવ કીર્તિતઃ

ભગવાન શિવ જળના અધિપતિ તરીકે સ્થાપિત થયા છે; દેવ ભવને જળના સ્વામી તરીકે પ્રસિદ્ધ કર્યો છે.

ભવાત્મકં જગત્સર્વમ્ ઇતિ કિં ચેહ ચાદ્ભુતમ્ નારાયણત્વં દેવસ્ય હરેશ્ચાદ્ભિઃ કૃતં વિભોઃ જગતામાલયો વિષ્ણુસ્ ત્વ્ આપસ્તસ્યાલયાનિ તુ

આ સમગ્ર જગત ભવાની સ્વરૂપ છે, તો તેમાં શું અજાયબી છે? ભગવાન નારાયણનું દેવત્વ તો પાણીથી સ્થાપિત થયેલું છે. જગતના આધાર રૂપે વિષ્ણુ છે અને એ વિષ્ણુના આધાર રૂપે પાણી છે.

દન્દહ્યમાનેષુ ચરાચરેષુ ગોધૂમભૂતાસ્ ત્વથનિષ્ક્રમન્તિ યા યા ઊર્ધ્વં મારુતેનેરિતા વૈ તાસ્તાસ્ત્વભ્રાણ્યગ્નિના વાયુના ચ

જ્યારે ચાલતા અને અચલ સર્વ પ્રાણીઓ દહન પામે છે, ત્યારે જે ધૂમમાંથી ગૌહૂં બને છે, તે પવનથી ઉપર જાય છે; એ જ ધૂમ અગ્નિ અને પવનથી વાદળ બની જાય છે.

અતો ધૂમાગ્નિવાતાનાં સંયોગસ્ત્વભ્રમુચ્યતે વારીણિ વર્ષતીત્યભ્રમ્ અભ્રસ્યેશઃ સહસ્રદૃક્

આ રીતે ધૂમ, અગ્નિ અને પવનના મિલનને વાદળ કહે છે. એ વાદળ, જેનો સ્વામી હજારો આંખો ધરાવે છે, પાણી વરસાવે છે.

યજ્ઞધૂમોદ્ભવં ચાપિ દ્વિજાનાં હિતકૃત્સદા દાવાગ્નિધૂમસમ્ભૂતમ્ અભ્રં વનહિતં સ્મૃતમ્

યજ્ઞના ધૂમથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો સદા દ્વિજોના કલ્યાણ માટે છે; અને જંગલની આગના ધૂમથી બનેલા વાદળો વન માટે લાભદાયક ગણાય છે.

મૃતધૂમોદ્ભવં ત્વભ્રમ્ અશુભાય ભવિષ્યતિ અભિચારાગ્નિધૂમોત્થં ભૂતનાશાય વૈ દ્વિજાઃ

મૃતદેહના ધૂમથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો અશુભ ફળ આપે છે; અને તાંત્રિક અગ્નિના ધૂમથી બનેલા વાદળો, હે દ્વિજો, જીવજંતુઓના વિનાશ માટે હોય છે.

એવં ધૂમવિશેષેણ જગતાં વૈ હિતાહિતમ્ તસ્માદાચ્છાદયેદ્ધૂમમ્ અભિચારકૃતં નરઃ

આ રીતે ધૂમના પ્રકારથી જગતને લાભ કે હાનિ થાય છે. તેથી, માણસે તાંત્રિક ધૂમને ઢાંકી દેવું જોઈએ.

અનાછાદ્ય દ્વિજઃ કુર્યાદ્ ધૂમં યશ્ચાભિચારિકમ્ એવમુદ્દિશ્ય લોકસ્ય ક્ષયકૃચ્ચ ભવિષ્યતિ

જો દ્વિજ એ તાંત્રિક ધૂમને ઢાંકે નહીં, તો એ જગતના વિનાશનું કારણ બને છે.

અપાં નિધાનં જીમૂતાઃ ષણ્માસાનિહ સુવ્રતાઃ વર્ષયન્ત્યેવ જગતાં હિતાય પવનાજ્ઞયા

હે સદ્ગુણવંતો, પાણીના ભંડારરૂપ વાદળો, પવનની આજ્ઞાથી, અહીં છ મહિના સુધી જગતના હિત માટે વરસાદ કરે છે.

સ્તનિતં ચેહ વાયવ્યં વૈદ્યુતં પાવકોદ્ભવમ્ ત્રિધા તેષામિહોત્પત્તિર્ અભ્રાણાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

અહીં તડિતના ત્રણ પ્રકાર છે: પવનથી, વીજળીથી અને અગ્નિથી ઉત્પન્ન. હે મહાન મુનિઓ, વાદળોની પણ ત્રણ પ્રકારની ઉત્પત્તિ છે.

ન ભ્રશ્યન્તિ યતો ઽભ્રાણિ મેહનાન્મેઘ ઉચ્યતે કાષ્ઠાવાહાશ્ ચ વૈરિઞ્ચ્યાઃ પક્ષાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ

વાદળો પડતા નથી, તેથી તેમને 'મેઘ' કહે છે. વાદળોના પાંખો, જે લાકડું વહન કરે છે, વિવિધ પ્રકારના છે અને તેઓ બ્રહ્માના કહેવાય છે.

આજ્યાનાં કાષ્ઠસંયોગાદ્ અગ્નેર્ધૂમઃ પ્રવર્તિતઃ દ્વિતીયાનાં ચ સંભૂતિર્ વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસવાયુના

ઘી અને લાકડાના સંયોગથી અગ્નિમાંથી ધૂમ ઉત્પન્ન થાય છે; બીજું ધૂમ બ્રહ્માના શ્વાસથી ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂભૃતાં ત્વથ પક્ષૈસ્તુ મઘવચ્છેદિતૈસ્તતઃ વાહ્નેયાસ્ત્વથ જીમૂતાસ્ ત્વ્ આવહસ્થાનગાઃ શુભાઃ

પછી, પર્વતોના પાંખોથી, જે ઇન્દ્ર દ્વારા કાપવામાં આવ્યા છે, શુભ અગ્નિવાદળો પોતાના સ્થાન તરફ જાય છે.

વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસજાઃ સર્વે પ્રવહસ્કન્ધજાસ્તતઃ પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્

બ્રહ્માના શ્વાસથી, પવનની શાખાઓથી અને પાંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા, પુષ્કર વગેરે વાદળો યોગ્ય સમયે વરસાદ કરે છે.

મૂકાઃ સશબ્દદુષ્ટાશાસ્ ત્વ્ એતૈઃ કૃત્યં યથાક્રમમ્ ક્ષામવૃષ્ટિપ્રદા દીર્ઘકાલં શીતસમીરિણઃ

મૂક, અવાજવાળા અને દૂષિત વાદળો પોતપોતાનું કાર્ય ક્રમશઃ કરે છે; ઠંડા પવનવાળા વાદળો લાંબા સમય સુધી ઓછો વરસાદ આપે છે.

જીવકાશ્ ચ તથા ક્ષીણા વિદ્યુદ્ધ્વનિવિવર્જિતાઃ તિષ્ઠન્ત્યાક્રોશમાત્રે તુ ધરાપૃષ્ઠાદિતસ્તતઃ

તે જ રીતે, જીવક નામના, દુર્બળ અને વીજળી વગરના વાદળો, ધરતીના સપાટીથી એક ક્રોશ દૂર રહે છે.

અર્ધક્રોશે તુ સર્વે વૈ જીમૂતા ગિરિવાસિનઃ મેઘા યોજનમાત્રં તુ સાધ્યત્વાદ્ બહુતોયદાઃ

પર્વતોમાં રહેતા બધા વાદળો અડધા ક્રોશના અંતરે હોય છે, જ્યારે વધુ વરસાદ આપતા શ્રેષ્ઠ વાદળો એક યોજન દૂર હોય છે.

ધરાપૃષ્ઠાદ્દ્વિજાઃ ક્ષ્માયાં વિદ્યુદ્ગુણસમન્વિતાઃ તેષાં તેષાં વૃષ્ટિસર્ગં ત્રેધા કથિતમત્ર તુ

હે દ્વિજો, ધરતીના સપાટીથી વીજળીના ગુણવાળા વાદળો મળે છે. તેમના વરસાદના ત્રણ પ્રકાર અહીં જણાવવામાં આવ્યા છે.

પક્ષજાઃ કલ્પજાઃ સર્વે પર્વતાનાં મહત્તમાઃ કલ્પાન્તે તે ચ વર્ષન્તિ રાત્રૌ નાશાય શારદાઃ

પાંખો અને કલ્પવૃક્ષોથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા વાદળો પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; કલ્પના અંતે, એ વાદળો રાત્રે વરસાદ કરે છે અને શરદ ઋતુનો વિનાશ કરે છે.