લિઙ્ગપુરાણમ્

પુરાન્તગો યદા ભાનુઃ શક્રસ્ય ભવતિ પ્રભુઃ સર્વૈઃ સાયમનૈઃ સૌરો હ્ય્ ઉદયો દૃશ્યતે દ્વિજાઃ

જ્યારે સૂર્ય પુરાંત નગરમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે ઈન્દ્રનો સ્વામી બને છે. એ સમયે બધા સાંજના ગ્રહો દેખાય છે અને સૂર્યોદય પણ જોવા મળે છે, હે દ્વિજો.

સ એવ સુખવત્યાં તુ નિશાન્તસ્થઃ પ્રદૃશ્યતે અસ્તમેતિ પુનઃ સૂર્યો વિભાયાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ

એ જ સૂર્ય, જ્યારે સુખાવતીમાં રાત્રિ અંતે હોય છે, ત્યારે ફરી વિભામાં, જે સર્વનો સ્વામી છે, પ્રભાત સમયે અસ્ત જાય છે.

મયા પ્રોક્તો ઽમરાવત્યાં યથાસૌ વારિતસ્કરઃ તથા સંયમનીં પ્રાપ્ય સુખાં ચૈવ વિભાં ખગઃ

જે રીતે મેં અમરાવતીમાં વર્ણવ્યું છે કે સૂર્ય અંધકાર દૂર કરે છે, એ જ રીતે સંયમની, સુખા અને વિભામાં પણ એ પંખી (સૂર્ય) આગળ વધે છે.

યદાપરાહ્ણસ્ત્વાગ્નેય્યાં પૂર્વાહ્ણો નૈરૃતે દ્વિજાઃ તદા ત્વપરરાત્રશ્ ચ વાયુભાગે સુદારુણઃ

જ્યારે અગ્નેય દિશામાં બપોર થાય છે અને નૈઋત્ય દિશામાં સવાર, ત્યારે વાયુના પ્રદેશમાં ખૂબ જ કઠિન મધ્યરાત્રિ હોય છે, હે દ્વિજો.

ઈશાન્યાં પૂર્વરાત્રસ્તુ ગતિરેષા ચ સર્વતઃ એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા સર્પતિ વારિપઃ

ઈશાન દિશામાં આરંભની રાત્રિ હોય છે, અને આ ગતિ સર્વત્ર છે. એ રીતે, જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરાના મધ્યમાં જાય છે, ત્યારે તેનું માર્ગ ધ્યાનથી સાંભળો.

ત્રિંશાંશકં તુ મેદિન્યાં મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ યોજનાનાં મુહૂર્તસ્ય ઇમાં સંખ્યાં નિબોધત

સૂર્ય એક મુહૂર્તમાં પૃથ્વી પર ત્રીસ અંશો પસાર કરે છે. હવે, એક મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન ચાલે છે, તે સાંભળો.

પૂર્ણા શતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા પઞ્ચાશચ્ચ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

તે એકત્રીસ લાખ યોજન ગણાય છે, અને એમાં વધુ પચાસ હજાર યોજન ઉમેરાય છે.

મૌહૂર્તિકી ગતિર્હ્યેષા ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્

આ મહાત્મા ભાસ્કરાની મુહૂર્ત પ્રમાણેની ગતિ છે. આ રીતે, જ્યારે તે દક્ષિણ દિશામાં પહોંચે છે,

પર્યપૃચ્છેત્ પતઙ્ગો ઽપિ સૌમ્યાશાં ચોત્તરે ઽહનિ મધ્યે તુ પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને

પતંગિયું પણ દક્ષિણ દિશામાં જઈને, ઉત્તર દિન પર સૌમ્ય દિશાને પૂછે છે; પુષ્કરાના મધ્યમાં, દક્ષિણાયન દરમિયાન તે ફરતું રહે છે.

માનસોત્તરશૈલે તુ મહાતેજા વિભાવસુઃ મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણં તદશીત્યધિકં વિભુઃ

મનના ઉત્તર પર્વત પર, તેજસ્વી સૂર્ય, સ્વામી, પુરા એકસો અને એમાં વધુ એંસી ચક્રો પસાર કરે છે, હે મહાન.

બાહ્યં ચાભ્યન્તરં પ્રોક્તમ્ ઉત્તરાયણદક્ષિણે પ્રત્યહં ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલાનિ તુ

બાહ્ય અને આંતરિક માર્ગો ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણ માટે જણાવ્યા છે; દરરોજ સૂર્ય એ ચક્રોમાંથી પસાર થાય છે.

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે દક્ષિણપ્રક્રમે દેવસ્ તથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે

જેમ કુંભારનું ચક્ર ઝડપથી ફરતું હોય છે, તેમ દેવ સૂર્ય દક્ષિણના માર્ગે ઝડપથી ચાલે છે.

તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને

આથી, સૂર્ય ઓછી જ વારમાં વિશાળ પૃથ્વી પસાર કરે છે; દક્ષિણાયન દરમિયાન તે બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ચાલે છે.

ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણામ્ અહ્ના તુ ચરતે રવિઃ મુહૂર્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્

સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ત્રેળીસ અને અડધા નક્ષત્રોમાંથી પસાર થાય છે, એટલાં જ મુહૂર્તોમાં એ નક્ષત્રોમાં વિહરે છે. રાત્રે એ અઢાર નક્ષત્રોમાંથી એ જ રીતે પસાર થાય છે.

કુલાલચક્રમધ્યં તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ

જેમ કુંભારના ચાકનું મધ્ય ધીમે ધીમે ફરતું જાય છે, તેમ ઉત્તરાયણમાં સૂર્ય પણ ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે.

તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમલ્પાં તુ ગચ્છતિ સ રથો ધિષ્ઠિતો ભાનોર્ આદિત્યૈર્મુનિભિસ્ તથા

એટલે લાંબા સમયગાળામાં, આદિત્ય અને ઋષિઓએ સ્થાપિત કરેલો સૂર્યનો રથ પૃથ્વીનો થોડો જ ભાગ પસાર કરે છે.

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ પ્રદીપયન્ સહસ્રાંશુર્ અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો ઽપ્યધઃ

હજારો કિરણો ધરાવતો સૂર્ય, આગળ, પાછળ અને નીચે, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગોના મુખ્ય અને રાક્ષસો સાથે પ્રકાશ ફેલાવે છે.

ઊર્ધ્વતશ્ ચ કરં ત્યક્ત્વા સભાં બ્રાહ્મીમનુત્તમામ્ અંભોભિર્ મુનિભિસ્ત્યક્તૈઃ સંધ્યાયાં તુ નિશાચરાન્

ઉપરથી પોતાનો કિરણ પાછો ખેંચી, સૂર્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મી સભામાં પ્રવેશે છે અને સંધ્યાકાળે ઋષિઓએ ત્યાગેલા જળ સાથે રાત્રિના જીવોને સામનો કરે છે.

હત્વા હત્વા તુ સમ્પ્રાપ્તાન્ બ્રાહ્મણૈશ્ચરતે રવિઃ અષ્ટાદશ મુહૂર્તં તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્

જે આવે છે તેમને પરાજય આપી, સૂર્ય બ્રાહ્મણો સાથે અઢાર મુહૂર્ત સુધી ઉત્તરાયણના પછાળાના ભાગમાં વિહરે છે.

અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ ત્રયોદશાર્ધમ્ ઋક્ષાણિ નક્તં દ્વાદશભી રવિઃ મુહૂર્તૈસ્ તાવદ્ ઋક્ષાણિ દિવાષ્ટાદશભિશ્ચરન્

આ રીતે દિવસ બને છે અને સૂર્ય ધીમી ગતિએ ચાલે છે; રાત્રે એ બાર અને અડધા નક્ષત્રોમાંથી એટલાં જ મુહૂર્તોમાં પસાર થાય છે અને દિવસે અઢાર નક્ષત્રોમાંથી જાય છે.

તતો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા

પછી ચાકનું નાભિ ભાગે પણ વધારે ધીમું ફરતું જાય છે, જેમ મધ્યમાં સ્થિર ધ્રુવ માટીના ગોળાને ફરાવે છે.

ત્રિંશન્મુહૂર્તૈર્ એવાહુર્ અહોરાત્રં પુરાવિદઃ ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ

પ્રાચીન વિદ્વાનો કહે છે કે એક દિવસ-રાત ત્રીસ મુહૂર્તથી બનેલો છે, બંને છેડાઓ વચ્ચે ચક્રો ફરતા રહે છે.

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્તતે ઔત્તાનપાદો ભ્રમતિ ગ્રહૈઃ સાર્ધં ગ્રહાગ્રણીઃ

જેમ કુંભારના ચાકનું નાભિ હંમેશા મધ્યમાં રહે છે, તેમ ઉત્તાનપાદ પણ ગ્રહો સાથે, તેમનો મુખ્ય બની, ફરતો રહે છે.

ગણો મુનિજ્યોતિષાં તુ મનસા તસ્ય સર્પતિ અધિષ્ઠિતઃ પુનસ્તેન ભાનુસ્ત્વાદાય તિષ્ઠતિ

જ્યોતિષમાં નિષ્ણાત ઋષિઓ કહે છે કે તેની બુદ્ધિ પણ એ સાથે ચાલે છે; એના દ્વારા સ્થાપિત થયેલો સૂર્ય પોતાનું સ્થાન લઈ ઉભો રહે છે.

કિરણૈઃ સર્વતસ્તોયં દેવો વૈ સસમીરણઃ ઔત્તાનપાદસ્ય સદા ધ્રુવત્વં વૈ પ્રસાદતઃ

સૂર્ય ભગવાન પોતાના કિરણો અને પવન સાથે સર્વત્રથી જળ ખેંચે છે; ઉત્તાનપાદની કૃપાથી તેની સ્થિરતા હંમેશા જળવાય છે.

વિષ્ણોરૌત્તાનપાદેન ચાપ્તં તાતસ્ય હેતુના આપઃ પીતાસ્તુ સૂર્યેણ ક્રમન્તે શશિનઃ ક્રમાત્

વિષ્ણુના ઉત્તાનપાદ અને પિતાના હિત માટે, સૂર્ય જળને ખેંચે છે અને પછી એ ધીમે ધીમે ચંદ્ર તરફ જાય છે.

નિશાકરાન્નિસ્રવન્તે જીમૂતાન્પ્રત્યપઃ ક્રમાત્ વૃન્દં જલમુચાં ચૈવ શ્વસનેનાભિતાડિતમ્

ચંદ્રમાંથી એ જળ ક્રમશઃ વાદળોમાં જાય છે, અને જળવાહકોનો સમૂહ પવનના પ્રભાવે પાણી વરસાવે છે.

ક્ષ્માયાં સૃષ્ટિં વિસૃજતે ઽભાસયત્તેન ભાસ્કરઃ તોયસ્ય નાસ્તિ વૈ નાશઃ તદૈવ પરિવર્તતે

સૂર્ય એ પ્રકાશથી પૃથ્વી પર સર્જન કરે છે; જળ કદી નાશ પામતું નથી, કારણ કે એ સતત ફેરવાતું રહે છે.

હિતાય સર્વજન્તૂનાં ગતિઃ શર્વેણ નિર્મિતા ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્ તથા હ્યાપો હ્ય્ અન્નં ચામૃતમેવ ચ

સર્વ જીવજંતુઓના કલ્યાણ માટે શર્વે આ ચક્ર રચ્યું છે: પૃથ્વી, આકાશ, સ્વર્ગ, જળ, અન્ન અને અમૃત પણ.