લિઙ્ગપુરાણમ્

તદા હ્યદૃશ્યં ગત એવ યક્ષસ્ તદાંબિકા હૈમવતી શુભાસ્યા ઉમા શુભૈરાભરણૈરનેકૈઃ સુશોભમાના ત્વનુ ચાવિરાસીત્

પછી એ યક્ષ અદૃશ્ય થઈ ગયો અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; એ સમયે હિમવાનની પુત્રી, શુભમુખી અંબિકા, ઉમા, અનેક સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન, ત્યાં પ્રગટ થઈ.

કિમેતદીશે બહુશોભમાને વાંબિકે યક્ષવપુશ્ચકાસ્તિ

આ શું છે, હે ઈશ, કેટલું સુંદર છે! હે અંબિકા, યક્ષરૂપ અહીં રહ્યો છે.

પ્રણેમુરેનાં મૃગરાજગામિનીમુમામજાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્

તેઓએ સિંહની જેમ ચાલતી, મજાની પુત્રી ઉમા, લાલ, સફેદ અને કાળી, એમને વંદન કર્યું.

સંભાવિતા સા સકલામરેન્દ્રૈઃ સર્વપ્રવૃત્તિસ્તુ સુરાસુરાણામ્ અહં પુરાસં પ્રકૃતિશ્ ચ પુંસો યક્ષસ્ય ચાજ્ઞાવશગેત્યથાહ

એમને બધા દેવોના રાજાઓએ સન્માન આપી; બધા દૈવ-અસુરો પ્રવૃત્ત થયા. 'હું પ્રકૃતિ છું, સર્વ જીવોની કારણ છું; યક્ષ પણ મારી આજ્ઞામાં છે,' એમ ઉમાએ કહ્યું.

તસ્માદ્દ્વિજાઃ સર્વમજસ્ય તસ્ય નિયોગતશ્ચાણ્ડમભૂદજાદ્વૈ અજશ્ ચ અણ્ડાદખિલં ચ તસ્માજ્ જ્યોતિર્ગણૈર્લોકમજાત્મકં તત્

માટે, હે દ્વિજો, એ અજના હુકમથી બધું સર્જાયું; અંડમાંથી અજ પ્રગટ થયો, અને એમાંથી આખું જગત અને પ્રકાશમય લોક, જેનું સ્વરૂપ અજ છે, પ્રગટ થયું.

જ્યોતિર્ગણપ્રચારં વૈ સંક્ષિપ્યાણ્ડે બ્રવીમ્યહમ્ દેવક્ષેત્રાણિ ચાલોક્ય ગ્રહચારપ્રસિદ્ધયે

હું હવે બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશમાન ગ્રહો કેવી રીતે ચાલે છે, તે સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું. દેવતાઓના ક્ષેત્રો જોઈને, ગ્રહોની ગતિ સમજવા માટે આ વાત કહું છું.

માનસોપરિ માહેન્દ્રી પ્રાચ્યાં મેરોઃ પુરી સ્થિતા દક્ષિણે ભાનુપુત્રસ્ય વરુણસ્ય ચ વારુણી

મનથી ઉપર, મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં મહેન્દ્ર નગર સ્થિત છે. દક્ષિણમાં ભાનુપુત્ર અને વરુણ તથા વરુણીના શહેરો છે.

સૌમ્યે સોમસ્ય વિપુલા તાસુ દિગ્દેવતાઃ સ્થિતાઃ અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્

સોમના પ્રદેશમાં વિશાળ સૌમ્ય નગર છે. આ દિશાઓમાં દિશાના દેવતાઓ વસે છે: અમરાવતી, સંયમની, સુખા અને વિભા, એમ ક્રમશઃ.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્ તુ સર્વતો દક્ષિણાયને કાષ્ઠાં ગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિર્ યા તાં નિબોધત

લોકપાલો કરતા ઉપર, દક્ષિણાયન દરમિયાન સર્વત્ર, સૂર્ય જે દિશામાં જાય છે, તે માર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો.

દક્ષિણપ્રક્રમે ભાનુઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ ધાવતિ જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ

જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ તરફ જવાનું આરંભે છે, ત્યારે તે છોડાયેલા બાણની જેમ ઝડપથી દોડે છે, પ્રકાશમાન ગ્રહોના ચક્રને લઈને સતત ફરતો રહે છે.

પુરાન્તગો યદા ભાનુઃ શક્રસ્ય ભવતિ પ્રભુઃ સર્વૈઃ સાયમનૈઃ સૌરો હ્ય્ ઉદયો દૃશ્યતે દ્વિજાઃ

જ્યારે સૂર્ય પુરાંત નગરમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે ઈન્દ્રનો સ્વામી બને છે. એ સમયે બધા સાંજના ગ્રહો દેખાય છે અને સૂર્યોદય પણ જોવા મળે છે, હે દ્વિજો.

સ એવ સુખવત્યાં તુ નિશાન્તસ્થઃ પ્રદૃશ્યતે અસ્તમેતિ પુનઃ સૂર્યો વિભાયાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ

એ જ સૂર્ય, જ્યારે સુખાવતીમાં રાત્રિ અંતે હોય છે, ત્યારે ફરી વિભામાં, જે સર્વનો સ્વામી છે, પ્રભાત સમયે અસ્ત જાય છે.

મયા પ્રોક્તો ઽમરાવત્યાં યથાસૌ વારિતસ્કરઃ તથા સંયમનીં પ્રાપ્ય સુખાં ચૈવ વિભાં ખગઃ

જે રીતે મેં અમરાવતીમાં વર્ણવ્યું છે કે સૂર્ય અંધકાર દૂર કરે છે, એ જ રીતે સંયમની, સુખા અને વિભામાં પણ એ પંખી (સૂર્ય) આગળ વધે છે.

યદાપરાહ્ણસ્ત્વાગ્નેય્યાં પૂર્વાહ્ણો નૈરૃતે દ્વિજાઃ તદા ત્વપરરાત્રશ્ ચ વાયુભાગે સુદારુણઃ

જ્યારે અગ્નેય દિશામાં બપોર થાય છે અને નૈઋત્ય દિશામાં સવાર, ત્યારે વાયુના પ્રદેશમાં ખૂબ જ કઠિન મધ્યરાત્રિ હોય છે, હે દ્વિજો.

ઈશાન્યાં પૂર્વરાત્રસ્તુ ગતિરેષા ચ સર્વતઃ એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા સર્પતિ વારિપઃ

ઈશાન દિશામાં આરંભની રાત્રિ હોય છે, અને આ ગતિ સર્વત્ર છે. એ રીતે, જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરાના મધ્યમાં જાય છે, ત્યારે તેનું માર્ગ ધ્યાનથી સાંભળો.

ત્રિંશાંશકં તુ મેદિન્યાં મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ યોજનાનાં મુહૂર્તસ્ય ઇમાં સંખ્યાં નિબોધત

સૂર્ય એક મુહૂર્તમાં પૃથ્વી પર ત્રીસ અંશો પસાર કરે છે. હવે, એક મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન ચાલે છે, તે સાંભળો.

પૂર્ણા શતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા પઞ્ચાશચ્ચ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

તે એકત્રીસ લાખ યોજન ગણાય છે, અને એમાં વધુ પચાસ હજાર યોજન ઉમેરાય છે.

મૌહૂર્તિકી ગતિર્હ્યેષા ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્

આ મહાત્મા ભાસ્કરાની મુહૂર્ત પ્રમાણેની ગતિ છે. આ રીતે, જ્યારે તે દક્ષિણ દિશામાં પહોંચે છે,

પર્યપૃચ્છેત્ પતઙ્ગો ઽપિ સૌમ્યાશાં ચોત્તરે ઽહનિ મધ્યે તુ પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને

પતંગિયું પણ દક્ષિણ દિશામાં જઈને, ઉત્તર દિન પર સૌમ્ય દિશાને પૂછે છે; પુષ્કરાના મધ્યમાં, દક્ષિણાયન દરમિયાન તે ફરતું રહે છે.

માનસોત્તરશૈલે તુ મહાતેજા વિભાવસુઃ મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણં તદશીત્યધિકં વિભુઃ

મનના ઉત્તર પર્વત પર, તેજસ્વી સૂર્ય, સ્વામી, પુરા એકસો અને એમાં વધુ એંસી ચક્રો પસાર કરે છે, હે મહાન.

બાહ્યં ચાભ્યન્તરં પ્રોક્તમ્ ઉત્તરાયણદક્ષિણે પ્રત્યહં ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલાનિ તુ

બાહ્ય અને આંતરિક માર્ગો ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણ માટે જણાવ્યા છે; દરરોજ સૂર્ય એ ચક્રોમાંથી પસાર થાય છે.

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે દક્ષિણપ્રક્રમે દેવસ્ તથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે

જેમ કુંભારનું ચક્ર ઝડપથી ફરતું હોય છે, તેમ દેવ સૂર્ય દક્ષિણના માર્ગે ઝડપથી ચાલે છે.

તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને

આથી, સૂર્ય ઓછી જ વારમાં વિશાળ પૃથ્વી પસાર કરે છે; દક્ષિણાયન દરમિયાન તે બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ચાલે છે.

ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણામ્ અહ્ના તુ ચરતે રવિઃ મુહૂર્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્

સૂર્ય દિવસ દરમિયાન ત્રેળીસ અને અડધા નક્ષત્રોમાંથી પસાર થાય છે, એટલાં જ મુહૂર્તોમાં એ નક્ષત્રોમાં વિહરે છે. રાત્રે એ અઢાર નક્ષત્રોમાંથી એ જ રીતે પસાર થાય છે.

કુલાલચક્રમધ્યં તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ

જેમ કુંભારના ચાકનું મધ્ય ધીમે ધીમે ફરતું જાય છે, તેમ ઉત્તરાયણમાં સૂર્ય પણ ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે.

તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમલ્પાં તુ ગચ્છતિ સ રથો ધિષ્ઠિતો ભાનોર્ આદિત્યૈર્મુનિભિસ્ તથા

એટલે લાંબા સમયગાળામાં, આદિત્ય અને ઋષિઓએ સ્થાપિત કરેલો સૂર્યનો રથ પૃથ્વીનો થોડો જ ભાગ પસાર કરે છે.

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ પ્રદીપયન્ સહસ્રાંશુર્ અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો ઽપ્યધઃ

હજારો કિરણો ધરાવતો સૂર્ય, આગળ, પાછળ અને નીચે, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, નાગોના મુખ્ય અને રાક્ષસો સાથે પ્રકાશ ફેલાવે છે.

ઊર્ધ્વતશ્ ચ કરં ત્યક્ત્વા સભાં બ્રાહ્મીમનુત્તમામ્ અંભોભિર્ મુનિભિસ્ત્યક્તૈઃ સંધ્યાયાં તુ નિશાચરાન્

ઉપરથી પોતાનો કિરણ પાછો ખેંચી, સૂર્ય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મી સભામાં પ્રવેશે છે અને સંધ્યાકાળે ઋષિઓએ ત્યાગેલા જળ સાથે રાત્રિના જીવોને સામનો કરે છે.

હત્વા હત્વા તુ સમ્પ્રાપ્તાન્ બ્રાહ્મણૈશ્ચરતે રવિઃ અષ્ટાદશ મુહૂર્તં તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્

જે આવે છે તેમને પરાજય આપી, સૂર્ય બ્રાહ્મણો સાથે અઢાર મુહૂર્ત સુધી ઉત્તરાયણના પછાળાના ભાગમાં વિહરે છે.