લિઙ્ગપુરાણમ્

સર્વગત્વાત્ પ્રધાનસ્ય તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા અણ્ડેષ્વેતેષુ સર્વેષુ ભુવનાનિ ચતુર્દશ

મૂળ પ્રકૃતિ સર્વત્ર વ્યાપી છે—આડી, ઊંચી અને નીચે; આવા દરેક અંડમાં ચૌદ લોક વસે છે.

પ્રત્યણ્ડં દ્વિજશાર્દૂલાસ્ તેષાં હેતુર્મહેશ્વરઃ અણ્ડેષુ ચાણ્ડબાહ્યેષુ તથાણ્ડાવરણેષુ ચ

દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દરેક અંડનું કારણ મહેશ્વર છે; એ અંડમાં, અંડની બહાર અને એના આવરણમાં પણ મહેશ્વર જ છે.

તમો ઽન્તે ચ તમઃપારે ચાષ્ટમૂર્તિર્વ્યવસ્થિતઃ અસ્યાત્મનો મહેશસ્ય મહાદેવસ્ય ધીમતઃ

અંધકારના અંતે અને અંધકારની પાર પણ, આઠ રૂપે મહાદેવ સ્થિર છે—એ મહેશનું, જ્ઞાનવાન મહાદેવનું સ્વરૂપ છે.

અદેહિનસ્ ત્વહો દેહમ્ અખિલં પરમાત્મનઃ અસ્યાષ્ટમૂર્તેઃ શર્વસ્ય શિવસ્ય ગૃહમેધિનઃ

હે, જે દેહથી રહિત છે એ જ પરમાત્માનું આખું દેહ છે—આ અષ્ટમૂર્તિ શર્વ, શિવ, ગૃહસ્થ સ્વરૂપે.

ગૃહિણી પ્રકૃતિર્દિવ્યા પ્રજાશ્ ચ મહદાદયઃ પશવઃ કિઙ્કરાસ્તસ્ય સર્વે દેહાભિમાનિનઃ

દિવ્ય પ્રકૃતિ એ પત્ની છે; મહત વગેરે સંતાન છે; ગાય-પશુ અને સેવકો એ બધા જ દેહને સાચો માને છે.

આદ્યન્તહીનો ભગવાન્ અનન્તઃ પુમાન્પ્રધાનપ્રમુખાશ્ ચ સપ્ત પ્રધાનમૂર્તિસ્ત્વથ ષોડશાઙ્ગો મહેશ્વરશ્ચાષ્ટતનુઃ સ એવ

ભગવાન આરંભ અને અંત વગરના, અનંત છે; પ્રધાનથી શરૂ થતા સાત, પ્રધાનમૂર્તિ, પછી શોડશાંગ મહેશ્વર અને અષ્ટતનુ—એ બધું એક જ છે.

આજ્ઞાબલાત્તસ્ય ધરા સ્થિતેહ ધરાધરા વારિધરાઃ સમુદ્રાઃ જ્યોતિર્ગણઃ શક્રમુખાઃ સુરાશ્ ચ વૈમાનિકાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાશ્ ચ

એની આજ્ઞાથી પૃથ્વી, પર્વતો, વાદળો, સમુદ્રો, તારા-ગ્રહો, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ, વિમાનીક દેવો અને સ્થાવર-જંગમ બધું સ્થિર છે.

દૃષ્ટ્વા યક્ષં લક્ષણૈર્હીનમીશં દૃષ્ટ્વા સેન્દ્રાસ્તે કિમેતત્ત્વિહેતિ યક્ષં ગત્વા નિશ્ચયાત્પાવકાદ્યાઃ શક્તિક્ષીણાશ્ચાભવન્ યત્તતો ઽપિ

યક્ષને કોઈ લક્ષણ વગર જોઈને અને ભગવાનને ઇન્દ્ર સાથે જોઈને, તેઓ વિચારી ગયા—'આ શું છે?' યક્ષ પાસે જઈને અગ્નિ અને બીજા દેવતાઓની શક્તિઓ પણ નિષ્ફળ થઈ ગઈ.

દગ્ધું તૃણં વાપિ સમક્ષમસ્ય યક્ષસ્ય વહ્નિર્ન શશાક વિપ્રાઃ વાયુસ્તૃણં ચાલયિતું તથાન્યે સ્વાન્સ્વાન્પ્રભાવાન્ સકલામરેન્દ્રાઃ

એ યક્ષની સામે અગ્નિ એક તણખલું પણ સળગાવી શક્યો નહીં, હે વિદ્વાનો; વાયુ પણ તણખલાં હલાવી શક્યો નહીં, અને ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ પોતાની શક્તિ પણ વાપરી શક્યા નહીં.

તદા સ્વયં વૃત્રરિપુઃ સુરેન્દ્રૈઃ સુરેશ્વરઃ સર્વસમૃદ્ધિહેતુઃ સુરેશ્વરં યક્ષમુવાચ કો વા ભવાનિતીત્થં સ કુતૂહલાત્મા

પછી વૃત્રના શત્રુ, દેવોના સ્વામી, સર્વ સમૃદ્ધિના કારણ, દેવો સાથે યક્ષને પૂછવા ગયા—'તમે કોણ છો?' એમ ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું.

તદા હ્યદૃશ્યં ગત એવ યક્ષસ્ તદાંબિકા હૈમવતી શુભાસ્યા ઉમા શુભૈરાભરણૈરનેકૈઃ સુશોભમાના ત્વનુ ચાવિરાસીત્

પછી એ યક્ષ અદૃશ્ય થઈ ગયો અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; એ સમયે હિમવાનની પુત્રી, શુભમુખી અંબિકા, ઉમા, અનેક સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન, ત્યાં પ્રગટ થઈ.

કિમેતદીશે બહુશોભમાને વાંબિકે યક્ષવપુશ્ચકાસ્તિ

આ શું છે, હે ઈશ, કેટલું સુંદર છે! હે અંબિકા, યક્ષરૂપ અહીં રહ્યો છે.

પ્રણેમુરેનાં મૃગરાજગામિનીમુમામજાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્

તેઓએ સિંહની જેમ ચાલતી, મજાની પુત્રી ઉમા, લાલ, સફેદ અને કાળી, એમને વંદન કર્યું.

સંભાવિતા સા સકલામરેન્દ્રૈઃ સર્વપ્રવૃત્તિસ્તુ સુરાસુરાણામ્ અહં પુરાસં પ્રકૃતિશ્ ચ પુંસો યક્ષસ્ય ચાજ્ઞાવશગેત્યથાહ

એમને બધા દેવોના રાજાઓએ સન્માન આપી; બધા દૈવ-અસુરો પ્રવૃત્ત થયા. 'હું પ્રકૃતિ છું, સર્વ જીવોની કારણ છું; યક્ષ પણ મારી આજ્ઞામાં છે,' એમ ઉમાએ કહ્યું.

તસ્માદ્દ્વિજાઃ સર્વમજસ્ય તસ્ય નિયોગતશ્ચાણ્ડમભૂદજાદ્વૈ અજશ્ ચ અણ્ડાદખિલં ચ તસ્માજ્ જ્યોતિર્ગણૈર્લોકમજાત્મકં તત્

માટે, હે દ્વિજો, એ અજના હુકમથી બધું સર્જાયું; અંડમાંથી અજ પ્રગટ થયો, અને એમાંથી આખું જગત અને પ્રકાશમય લોક, જેનું સ્વરૂપ અજ છે, પ્રગટ થયું.

જ્યોતિર્ગણપ્રચારં વૈ સંક્ષિપ્યાણ્ડે બ્રવીમ્યહમ્ દેવક્ષેત્રાણિ ચાલોક્ય ગ્રહચારપ્રસિદ્ધયે

હું હવે બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશમાન ગ્રહો કેવી રીતે ચાલે છે, તે સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું. દેવતાઓના ક્ષેત્રો જોઈને, ગ્રહોની ગતિ સમજવા માટે આ વાત કહું છું.

માનસોપરિ માહેન્દ્રી પ્રાચ્યાં મેરોઃ પુરી સ્થિતા દક્ષિણે ભાનુપુત્રસ્ય વરુણસ્ય ચ વારુણી

મનથી ઉપર, મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં મહેન્દ્ર નગર સ્થિત છે. દક્ષિણમાં ભાનુપુત્ર અને વરુણ તથા વરુણીના શહેરો છે.

સૌમ્યે સોમસ્ય વિપુલા તાસુ દિગ્દેવતાઃ સ્થિતાઃ અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્

સોમના પ્રદેશમાં વિશાળ સૌમ્ય નગર છે. આ દિશાઓમાં દિશાના દેવતાઓ વસે છે: અમરાવતી, સંયમની, સુખા અને વિભા, એમ ક્રમશઃ.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્ તુ સર્વતો દક્ષિણાયને કાષ્ઠાં ગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિર્ યા તાં નિબોધત

લોકપાલો કરતા ઉપર, દક્ષિણાયન દરમિયાન સર્વત્ર, સૂર્ય જે દિશામાં જાય છે, તે માર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો.

દક્ષિણપ્રક્રમે ભાનુઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ ધાવતિ જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ

જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ તરફ જવાનું આરંભે છે, ત્યારે તે છોડાયેલા બાણની જેમ ઝડપથી દોડે છે, પ્રકાશમાન ગ્રહોના ચક્રને લઈને સતત ફરતો રહે છે.

પુરાન્તગો યદા ભાનુઃ શક્રસ્ય ભવતિ પ્રભુઃ સર્વૈઃ સાયમનૈઃ સૌરો હ્ય્ ઉદયો દૃશ્યતે દ્વિજાઃ

જ્યારે સૂર્ય પુરાંત નગરમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તે ઈન્દ્રનો સ્વામી બને છે. એ સમયે બધા સાંજના ગ્રહો દેખાય છે અને સૂર્યોદય પણ જોવા મળે છે, હે દ્વિજો.

સ એવ સુખવત્યાં તુ નિશાન્તસ્થઃ પ્રદૃશ્યતે અસ્તમેતિ પુનઃ સૂર્યો વિભાયાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ

એ જ સૂર્ય, જ્યારે સુખાવતીમાં રાત્રિ અંતે હોય છે, ત્યારે ફરી વિભામાં, જે સર્વનો સ્વામી છે, પ્રભાત સમયે અસ્ત જાય છે.

મયા પ્રોક્તો ઽમરાવત્યાં યથાસૌ વારિતસ્કરઃ તથા સંયમનીં પ્રાપ્ય સુખાં ચૈવ વિભાં ખગઃ

જે રીતે મેં અમરાવતીમાં વર્ણવ્યું છે કે સૂર્ય અંધકાર દૂર કરે છે, એ જ રીતે સંયમની, સુખા અને વિભામાં પણ એ પંખી (સૂર્ય) આગળ વધે છે.

યદાપરાહ્ણસ્ત્વાગ્નેય્યાં પૂર્વાહ્ણો નૈરૃતે દ્વિજાઃ તદા ત્વપરરાત્રશ્ ચ વાયુભાગે સુદારુણઃ

જ્યારે અગ્નેય દિશામાં બપોર થાય છે અને નૈઋત્ય દિશામાં સવાર, ત્યારે વાયુના પ્રદેશમાં ખૂબ જ કઠિન મધ્યરાત્રિ હોય છે, હે દ્વિજો.

ઈશાન્યાં પૂર્વરાત્રસ્તુ ગતિરેષા ચ સર્વતઃ એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા સર્પતિ વારિપઃ

ઈશાન દિશામાં આરંભની રાત્રિ હોય છે, અને આ ગતિ સર્વત્ર છે. એ રીતે, જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરાના મધ્યમાં જાય છે, ત્યારે તેનું માર્ગ ધ્યાનથી સાંભળો.

ત્રિંશાંશકં તુ મેદિન્યાં મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ યોજનાનાં મુહૂર્તસ્ય ઇમાં સંખ્યાં નિબોધત

સૂર્ય એક મુહૂર્તમાં પૃથ્વી પર ત્રીસ અંશો પસાર કરે છે. હવે, એક મુહૂર્તમાં કેટલા યોજન ચાલે છે, તે સાંભળો.

પૂર્ણા શતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા પઞ્ચાશચ્ચ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ

તે એકત્રીસ લાખ યોજન ગણાય છે, અને એમાં વધુ પચાસ હજાર યોજન ઉમેરાય છે.

મૌહૂર્તિકી ગતિર્હ્યેષા ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્

આ મહાત્મા ભાસ્કરાની મુહૂર્ત પ્રમાણેની ગતિ છે. આ રીતે, જ્યારે તે દક્ષિણ દિશામાં પહોંચે છે,

પર્યપૃચ્છેત્ પતઙ્ગો ઽપિ સૌમ્યાશાં ચોત્તરે ઽહનિ મધ્યે તુ પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને

પતંગિયું પણ દક્ષિણ દિશામાં જઈને, ઉત્તર દિન પર સૌમ્ય દિશાને પૂછે છે; પુષ્કરાના મધ્યમાં, દક્ષિણાયન દરમિયાન તે ફરતું રહે છે.