લિઙ્ગપુરાણમ્

દ્વિજાઃ પરિવહશ્ચેતિ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ બલાહકાસ્ તથા ભાનુશ્ ચન્દ્રો નક્ષત્રરાશયઃ

હે દ્વિજો, પરિવહ એ સાતમો છે; આ રીતે વાયુના સાત કિનારા ગણાય છે. એ જ રીતે મેઘો, સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓના સમૂહ પણ છે.

ગ્રહાણિ ઋષયઃ સપ્ત ધ્રુવો વિપ્રાઃ ક્રમાદિહ યોજનાનાં મહીપૃષ્ઠાદ્ ઊર્ધ્વં પઞ્ચદશ આ ધ્રુવાત્

ગ્રહો, સાત ઋષિઓ અને ધ્રુવ, હે વિદ્વાનો, અહીં ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે, ભૂમિની સપાટીથી ધ્રુવ સુધી પંદર યોજન ઊંચે.

નિયુતાન્યેકનિયુતં ભૂપૃષ્ઠાદ્ભાનુમણ્ડલમ્ રથઃ ષોડશસાહસ્રો ભાસ્કરસ્ય તથોપરિ

ભૂમિથી સૂર્યમંડળ સુધી એક લાખ યોજનનું અંતર છે; અને તેના ઉપર સૂર્યનું રથ છે, જે વધુને વધુ સોળ હજાર યોજન ઊંચું છે.

ચતુરશીતિસાહસ્રો મેરુશ્ચોપરિ ભૂતલાત્ કોટિયોજનમાક્રમ્ય મહર્લોકો ધ્રુવાદ્ધ્રુવઃ

ભૂમિથી ઉપર મેરુ પર્વત ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે; અને ધ્રુવથી દસ કરોડ યોજન સુધી મહર્લોક ફેલાયેલો છે.

જનલોકો મહર્લોકાત્ તથા કોટિદ્વયં દ્વિજાઃ જનલોકાત્તપોલોકશ્ ચતસ્રઃ કોટયો મતઃ

મહર્લોકથી જનલોક સુધી પણ બે કરોડ યોજનનું અંતર છે, હે દ્વિજો; જનલોકથી તપોલોક સુધી ચાર કરોડ યોજન ગણાય છે.

પ્રાજાપત્યાદ્બ્રહ્મલોકઃ કોટિષટ્કં વિસૃજ્ય તુ પુણ્યલોકાસ્તુ સપ્તૈતે હ્ય્ અણ્ડે ઽસ્મિન્કથિતા દ્વિજાઃ

પ્રજાપતિના લોકથી બ્રહ્મલોક સુધી છ કરોડ યોજનનું અંતર છે; આ સાત પુણ્યલોકો આ બ્રહ્માંડમાં વર્ણવાયા છે, હે દ્વિજો.

અધઃ સપ્તતલાનાં તુ નરકાણાં હિ કોટયઃ માયાન્તાશ્ચૈવ ઘોરાદ્યા અષ્ટાવિંશતિરેવ તુ

નીચે સાત પાતાળ લોક અને અનેક નરકો છે, જે કરોડોની સંખ્યામાં છે; અને માયા સુધીના આઠવીસ ભયાનક નરકો પણ છે.

પાપિનસ્તેષુ પચ્યન્તે સ્વસ્વકર્માનુરૂપતઃ અવીચ્યન્તાનિ સર્વાણિ રૌરવાદ્યાનિ તેષુ ચ

પાપી લોકો ત્યાં પોતાના કર્મ પ્રમાણે દુઃખ ભોગવે છે; એ બધાં નરક, જેમ કે અવીચિ અને રૌરવ, એમાં સમાવાયા છે.

પ્રત્યેકં પઞ્ચકાન્યાહુર્ નરકાણિ વિશેષતઃ અણ્ડમાદૌ મયા પ્રોક્તમ્ અણ્ડસ્યાવરણાનિ ચ

દરેક માટે ખાસ પાંચ નરક છે એમ કહેવામાં આવે છે; અંડની શરૂઆતમાં મેં એના આવરણો પણ સમજાવ્યા છે.

હિરણ્યગર્ભસર્ગશ્ ચ પ્રસંગાદ્બહુવિસ્તરાત્ અણ્ડાનામીદૃશાનાં તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ

હિરણ્યગર્ભની સર્જનાની વાત બહુ વિસ્તૃત છે; એવા અંડોની લાખો-કરોડો સંખ્યા છે, એ જાણવી.

સર્વગત્વાત્ પ્રધાનસ્ય તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા અણ્ડેષ્વેતેષુ સર્વેષુ ભુવનાનિ ચતુર્દશ

મૂળ પ્રકૃતિ સર્વત્ર વ્યાપી છે—આડી, ઊંચી અને નીચે; આવા દરેક અંડમાં ચૌદ લોક વસે છે.

પ્રત્યણ્ડં દ્વિજશાર્દૂલાસ્ તેષાં હેતુર્મહેશ્વરઃ અણ્ડેષુ ચાણ્ડબાહ્યેષુ તથાણ્ડાવરણેષુ ચ

દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દરેક અંડનું કારણ મહેશ્વર છે; એ અંડમાં, અંડની બહાર અને એના આવરણમાં પણ મહેશ્વર જ છે.

તમો ઽન્તે ચ તમઃપારે ચાષ્ટમૂર્તિર્વ્યવસ્થિતઃ અસ્યાત્મનો મહેશસ્ય મહાદેવસ્ય ધીમતઃ

અંધકારના અંતે અને અંધકારની પાર પણ, આઠ રૂપે મહાદેવ સ્થિર છે—એ મહેશનું, જ્ઞાનવાન મહાદેવનું સ્વરૂપ છે.

અદેહિનસ્ ત્વહો દેહમ્ અખિલં પરમાત્મનઃ અસ્યાષ્ટમૂર્તેઃ શર્વસ્ય શિવસ્ય ગૃહમેધિનઃ

હે, જે દેહથી રહિત છે એ જ પરમાત્માનું આખું દેહ છે—આ અષ્ટમૂર્તિ શર્વ, શિવ, ગૃહસ્થ સ્વરૂપે.

ગૃહિણી પ્રકૃતિર્દિવ્યા પ્રજાશ્ ચ મહદાદયઃ પશવઃ કિઙ્કરાસ્તસ્ય સર્વે દેહાભિમાનિનઃ

દિવ્ય પ્રકૃતિ એ પત્ની છે; મહત વગેરે સંતાન છે; ગાય-પશુ અને સેવકો એ બધા જ દેહને સાચો માને છે.

આદ્યન્તહીનો ભગવાન્ અનન્તઃ પુમાન્પ્રધાનપ્રમુખાશ્ ચ સપ્ત પ્રધાનમૂર્તિસ્ત્વથ ષોડશાઙ્ગો મહેશ્વરશ્ચાષ્ટતનુઃ સ એવ

ભગવાન આરંભ અને અંત વગરના, અનંત છે; પ્રધાનથી શરૂ થતા સાત, પ્રધાનમૂર્તિ, પછી શોડશાંગ મહેશ્વર અને અષ્ટતનુ—એ બધું એક જ છે.

આજ્ઞાબલાત્તસ્ય ધરા સ્થિતેહ ધરાધરા વારિધરાઃ સમુદ્રાઃ જ્યોતિર્ગણઃ શક્રમુખાઃ સુરાશ્ ચ વૈમાનિકાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાશ્ ચ

એની આજ્ઞાથી પૃથ્વી, પર્વતો, વાદળો, સમુદ્રો, તારા-ગ્રહો, ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓ, વિમાનીક દેવો અને સ્થાવર-જંગમ બધું સ્થિર છે.

દૃષ્ટ્વા યક્ષં લક્ષણૈર્હીનમીશં દૃષ્ટ્વા સેન્દ્રાસ્તે કિમેતત્ત્વિહેતિ યક્ષં ગત્વા નિશ્ચયાત્પાવકાદ્યાઃ શક્તિક્ષીણાશ્ચાભવન્ યત્તતો ઽપિ

યક્ષને કોઈ લક્ષણ વગર જોઈને અને ભગવાનને ઇન્દ્ર સાથે જોઈને, તેઓ વિચારી ગયા—'આ શું છે?' યક્ષ પાસે જઈને અગ્નિ અને બીજા દેવતાઓની શક્તિઓ પણ નિષ્ફળ થઈ ગઈ.

દગ્ધું તૃણં વાપિ સમક્ષમસ્ય યક્ષસ્ય વહ્નિર્ન શશાક વિપ્રાઃ વાયુસ્તૃણં ચાલયિતું તથાન્યે સ્વાન્સ્વાન્પ્રભાવાન્ સકલામરેન્દ્રાઃ

એ યક્ષની સામે અગ્નિ એક તણખલું પણ સળગાવી શક્યો નહીં, હે વિદ્વાનો; વાયુ પણ તણખલાં હલાવી શક્યો નહીં, અને ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ પોતાની શક્તિ પણ વાપરી શક્યા નહીં.

તદા સ્વયં વૃત્રરિપુઃ સુરેન્દ્રૈઃ સુરેશ્વરઃ સર્વસમૃદ્ધિહેતુઃ સુરેશ્વરં યક્ષમુવાચ કો વા ભવાનિતીત્થં સ કુતૂહલાત્મા

પછી વૃત્રના શત્રુ, દેવોના સ્વામી, સર્વ સમૃદ્ધિના કારણ, દેવો સાથે યક્ષને પૂછવા ગયા—'તમે કોણ છો?' એમ ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું.

તદા હ્યદૃશ્યં ગત એવ યક્ષસ્ તદાંબિકા હૈમવતી શુભાસ્યા ઉમા શુભૈરાભરણૈરનેકૈઃ સુશોભમાના ત્વનુ ચાવિરાસીત્

પછી એ યક્ષ અદૃશ્ય થઈ ગયો અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો; એ સમયે હિમવાનની પુત્રી, શુભમુખી અંબિકા, ઉમા, અનેક સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન, ત્યાં પ્રગટ થઈ.

કિમેતદીશે બહુશોભમાને વાંબિકે યક્ષવપુશ્ચકાસ્તિ

આ શું છે, હે ઈશ, કેટલું સુંદર છે! હે અંબિકા, યક્ષરૂપ અહીં રહ્યો છે.

પ્રણેમુરેનાં મૃગરાજગામિનીમુમામજાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્

તેઓએ સિંહની જેમ ચાલતી, મજાની પુત્રી ઉમા, લાલ, સફેદ અને કાળી, એમને વંદન કર્યું.

સંભાવિતા સા સકલામરેન્દ્રૈઃ સર્વપ્રવૃત્તિસ્તુ સુરાસુરાણામ્ અહં પુરાસં પ્રકૃતિશ્ ચ પુંસો યક્ષસ્ય ચાજ્ઞાવશગેત્યથાહ

એમને બધા દેવોના રાજાઓએ સન્માન આપી; બધા દૈવ-અસુરો પ્રવૃત્ત થયા. 'હું પ્રકૃતિ છું, સર્વ જીવોની કારણ છું; યક્ષ પણ મારી આજ્ઞામાં છે,' એમ ઉમાએ કહ્યું.

તસ્માદ્દ્વિજાઃ સર્વમજસ્ય તસ્ય નિયોગતશ્ચાણ્ડમભૂદજાદ્વૈ અજશ્ ચ અણ્ડાદખિલં ચ તસ્માજ્ જ્યોતિર્ગણૈર્લોકમજાત્મકં તત્

માટે, હે દ્વિજો, એ અજના હુકમથી બધું સર્જાયું; અંડમાંથી અજ પ્રગટ થયો, અને એમાંથી આખું જગત અને પ્રકાશમય લોક, જેનું સ્વરૂપ અજ છે, પ્રગટ થયું.

જ્યોતિર્ગણપ્રચારં વૈ સંક્ષિપ્યાણ્ડે બ્રવીમ્યહમ્ દેવક્ષેત્રાણિ ચાલોક્ય ગ્રહચારપ્રસિદ્ધયે

હું હવે બ્રહ્માંડમાં પ્રકાશમાન ગ્રહો કેવી રીતે ચાલે છે, તે સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું. દેવતાઓના ક્ષેત્રો જોઈને, ગ્રહોની ગતિ સમજવા માટે આ વાત કહું છું.

માનસોપરિ માહેન્દ્રી પ્રાચ્યાં મેરોઃ પુરી સ્થિતા દક્ષિણે ભાનુપુત્રસ્ય વરુણસ્ય ચ વારુણી

મનથી ઉપર, મેરુ પર્વતના પૂર્વમાં મહેન્દ્ર નગર સ્થિત છે. દક્ષિણમાં ભાનુપુત્ર અને વરુણ તથા વરુણીના શહેરો છે.

સૌમ્યે સોમસ્ય વિપુલા તાસુ દિગ્દેવતાઃ સ્થિતાઃ અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્

સોમના પ્રદેશમાં વિશાળ સૌમ્ય નગર છે. આ દિશાઓમાં દિશાના દેવતાઓ વસે છે: અમરાવતી, સંયમની, સુખા અને વિભા, એમ ક્રમશઃ.

લોકપાલોપરિષ્ટાત્ તુ સર્વતો દક્ષિણાયને કાષ્ઠાં ગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિર્ યા તાં નિબોધત

લોકપાલો કરતા ઉપર, દક્ષિણાયન દરમિયાન સર્વત્ર, સૂર્ય જે દિશામાં જાય છે, તે માર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો.