લિઙ્ગપુરાણમ્

રાજતશ્ચ ગિરિઃ શ્રીમાન્ આંબિકેયઃ સુશોભનઃ આંબિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ

ત્યાં રાજત નામનો સુંદર અને અંબિકા સાથે જોડાયેલો પર્વત છે. અંબિકેયા પછી સર્વ ઔષધિઓથી ભરપૂર મનોહર પર્વત છે.

તથૈવ કેસરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રજાયતે પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ

તે જ રીતે, કેસરી નામનો પર્વત છે, જ્યાંથી પવન ઉત્પન્ન થાય છે. પુષ્કરદ્વીપમાં એકમાત્ર મહાન પથ્થરનો તેજસ્વી પર્વત છે.

ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ કૂટૈઃ શિલાજાલૈઃ સમુચ્છ્રિતૈઃ દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુસ્થિતો મહાન્

વિવિધ રત્નોથી બનેલા શિખરો અને ઊંચા પથ્થરોના સમૂહોથી સજ્જ, એ મહાન પર્વત દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં, અદભુત શિખર સાથે ઊભો છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ અધશ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ મહાચલઃ

એ મહાન પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને ચોત્રીસ હજાર યોજન જમીન નીચે સુધી વિસ્તરેલો છે.

દ્વીપસ્યાર્ધે પરિક્ષિપ્તઃ પર્વતો માનસોત્તરઃ સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ

દ્વીપના અડધા ભાગને ઘેરીને માનસોત્તર પર્વત કિનારે ઊભો છે, જે નવચંદ્ર જેવો તેજસ્વી લાગે છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ તાવદેવ તુ વિસ્તીર્ણઃ પાર્શ્વતઃ પરિમણ્ડલઃ

એ પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને એટલો જ પહોળો તથા ગોળ છે.

સ એવ દ્વીપપશ્ચાર્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ એક એવ મહાસાનુઃ સંનિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ

દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં માનસ નામનો પૃથ્વીને ધારણ કરતો એકમાત્ર મહાન પર્વત છે, જે પોતાની રચનાથી બે ભાગમાં વિભાજિત થયો છે.

તસ્મિન્દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ રાજતૌ માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ

આ દ્વીપમાં બે પવિત્ર અને શુભ પ્રદેશો છે – રાજત અને માનસ્ય, જે પર્વતની આસપાસ આવેલા છે.

મહાવીતં તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તુ તસ્યૈવાભ્યન્તરો યસ્તુ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે

માનસ પર્વતની બહાર મહાવીત નામનું પ્રદેશ છે અને અંદર ધાતકીખંડ તરીકે ઓળખાય છે.

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારવિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ

પુષ્કરદ્વીપ ચારેય બાજુથી મીઠા પાણી અને દહીંના મહાસાગરે ઘેરાયેલો છે, અને તેની પહોળાઈ પુષ્કરદ્વીપ જેટલી જ વિશાળ છે.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્તસપ્તભિર્ આવૃતાઃ

પુષ્કરનું વિસ્તરણ અને પરિધિ બન્ને સમાન છે; આ રીતે સાતેય દ્વીપો સાત-સાત મહાસાગરો વડે ઘેરાયેલા છે.

દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રઃ સપ્તમસ્તુ વૈ એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્

દરેક દ્વીપ પછી આવતો મહાસાગર સાતમો ગણાય છે; આ રીતે દ્વીપો અને મહાસાગરો એક પછી એક વધતા જાય છે.

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ અનુવૃત્ય સ્થિતો મહાન્ સ્વાદૂદકસમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય ચ

પુષ્કરથી આગળ, ક્રમશઃ, એક વિશાળ મીઠા પાણીનો મહાસાગર છે, જે સર્વત્ર બધું ઘેરી લે છે.

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા

તે પછી એક વિશાળ સુવર્ણ ભૂમિ દેખાય છે, જે બે ગણી મોટી છે અને આખી એક જ પથ્થરની શિલા જેવી લાગે છે, જ્યાં બધા લોક સ્થિત છે.

તસ્યાઃ પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાપારમણ્ડલઃ પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે

તે પછી એક પર્વત છે, જે પરિધિની સીમા દર્શાવે છે; તે પ્રકાશમય અને અપ્રકાશમય બન્ને છે, અને તેને લોકાલોક કહે છે.

દૃશ્યાદૃશ્યગિરિર્ યાવત્ તાવદેષા ધરા દ્વિજાઃ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ

દેખાતા અને અદૃશ્ય પર્વત જેટલી દૂર સુધી આ ધરતી ફેલાયેલી છે, હે દ્વિજો, અને તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન ગણાય છે.

તાવાંશ્ ચ વિસ્તરસ્તસ્ય લોકાલોકમહાગિરેઃ અર્વાચીને તુ તસ્યાર્ધે ચરન્તિ રવિરશ્મયઃ

લોકાલોક મહાપર્વતની પહોળાઈ પણ એટલી જ છે; તેના નજીકના ભાગમાં સૂર્યની કિરણો ફરે છે.

પરાર્ધે તુ તમો નિત્યં લોકાલોકસ્તતઃ સ્મૃતઃ એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો ભૂર્લોકસ્ય ચ વિસ્તરઃ

પણ દૂરના ભાગમાં હંમેશા અંધકાર રહે છે; તેથી તેને લોકાલોક કહે છે. આ રીતે ભૂલોકનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવાયું છે.

આ ભાનોર્વૈ ભુવઃ સ્વસ્તુ આ ધ્રુવાન્મુનિસત્તમાઃ આવહાદ્યા નિવિષ્ટાસ્તુ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ

સૂર્યથી લઈને ભૂમિ અને સ્વર્ગ સુધી, ધ્રુવતારા સુધી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, વાયુના સાત કિનારા, જે આવહથી શરૂ થાય છે, સ્થિર થયેલા છે.

આવહઃ પ્રવહશ્ચૈવ તતશ્ચાનુવહસ્ તથા સંવહો વિવહશ્ચાથ તતશ્ચોર્ધ્વં પરાવહઃ

આવહ, પ્રવહ, પછી અનુવહ, સંવહ, વિવહ અને પછી ઉપર પરાવહ છે.

દ્વિજાઃ પરિવહશ્ચેતિ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ બલાહકાસ્ તથા ભાનુશ્ ચન્દ્રો નક્ષત્રરાશયઃ

હે દ્વિજો, પરિવહ એ સાતમો છે; આ રીતે વાયુના સાત કિનારા ગણાય છે. એ જ રીતે મેઘો, સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓના સમૂહ પણ છે.

ગ્રહાણિ ઋષયઃ સપ્ત ધ્રુવો વિપ્રાઃ ક્રમાદિહ યોજનાનાં મહીપૃષ્ઠાદ્ ઊર્ધ્વં પઞ્ચદશ આ ધ્રુવાત્

ગ્રહો, સાત ઋષિઓ અને ધ્રુવ, હે વિદ્વાનો, અહીં ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે, ભૂમિની સપાટીથી ધ્રુવ સુધી પંદર યોજન ઊંચે.

નિયુતાન્યેકનિયુતં ભૂપૃષ્ઠાદ્ભાનુમણ્ડલમ્ રથઃ ષોડશસાહસ્રો ભાસ્કરસ્ય તથોપરિ

ભૂમિથી સૂર્યમંડળ સુધી એક લાખ યોજનનું અંતર છે; અને તેના ઉપર સૂર્યનું રથ છે, જે વધુને વધુ સોળ હજાર યોજન ઊંચું છે.

ચતુરશીતિસાહસ્રો મેરુશ્ચોપરિ ભૂતલાત્ કોટિયોજનમાક્રમ્ય મહર્લોકો ધ્રુવાદ્ધ્રુવઃ

ભૂમિથી ઉપર મેરુ પર્વત ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે; અને ધ્રુવથી દસ કરોડ યોજન સુધી મહર્લોક ફેલાયેલો છે.

જનલોકો મહર્લોકાત્ તથા કોટિદ્વયં દ્વિજાઃ જનલોકાત્તપોલોકશ્ ચતસ્રઃ કોટયો મતઃ

મહર્લોકથી જનલોક સુધી પણ બે કરોડ યોજનનું અંતર છે, હે દ્વિજો; જનલોકથી તપોલોક સુધી ચાર કરોડ યોજન ગણાય છે.

પ્રાજાપત્યાદ્બ્રહ્મલોકઃ કોટિષટ્કં વિસૃજ્ય તુ પુણ્યલોકાસ્તુ સપ્તૈતે હ્ય્ અણ્ડે ઽસ્મિન્કથિતા દ્વિજાઃ

પ્રજાપતિના લોકથી બ્રહ્મલોક સુધી છ કરોડ યોજનનું અંતર છે; આ સાત પુણ્યલોકો આ બ્રહ્માંડમાં વર્ણવાયા છે, હે દ્વિજો.

અધઃ સપ્તતલાનાં તુ નરકાણાં હિ કોટયઃ માયાન્તાશ્ચૈવ ઘોરાદ્યા અષ્ટાવિંશતિરેવ તુ

નીચે સાત પાતાળ લોક અને અનેક નરકો છે, જે કરોડોની સંખ્યામાં છે; અને માયા સુધીના આઠવીસ ભયાનક નરકો પણ છે.

પાપિનસ્તેષુ પચ્યન્તે સ્વસ્વકર્માનુરૂપતઃ અવીચ્યન્તાનિ સર્વાણિ રૌરવાદ્યાનિ તેષુ ચ

પાપી લોકો ત્યાં પોતાના કર્મ પ્રમાણે દુઃખ ભોગવે છે; એ બધાં નરક, જેમ કે અવીચિ અને રૌરવ, એમાં સમાવાયા છે.

પ્રત્યેકં પઞ્ચકાન્યાહુર્ નરકાણિ વિશેષતઃ અણ્ડમાદૌ મયા પ્રોક્તમ્ અણ્ડસ્યાવરણાનિ ચ

દરેક માટે ખાસ પાંચ નરક છે એમ કહેવામાં આવે છે; અંડની શરૂઆતમાં મેં એના આવરણો પણ સમજાવ્યા છે.