લિઙ્ગપુરાણમ્

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ ચતુર્થઃ પુષ્પિતઃ સ્મૃતઃ કુશેશયઃ પઞ્ચમસ્તુ ષષ્ઠો હરિગિરિઃ સ્મૃતઃ

ત્રીજું દ્યુતિમાન કહેવાય છે, ચોથું પુષ્પિત કહેવાય છે; પાંચમું કુશેશય અને છઠ્ઠું હરિગિરિ કહેવાય છે.

સપ્તમો મન્દરઃ શ્રીમાન્ મહાદેવનિકેતનમ્ મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો ધારણાદ્ અપામ્

સાતમો મન્દર નામનો સુંદર પર્વત છે, જે મહાદેવનું નિવાસસ્થાન છે. ત્યાં મન્દા નામની નદી વહે છે. મન્દર પર્વતને તે નામ મળ્યું છે કારણ કે તે પાણીને સંભાળી રાખે છે.

તત્ર સાક્ષાદ્વૃષાઙ્કસ્તુ વિશ્વેશો વિમલઃ શિવઃ સોમઃ સનન્દી ભગવાન્ આસ્તે હેમગૃહોત્તમે

ત્યાં વૃષભધ્વજ ભગવાન, સર્વના સ્વામી, નિર્મળ શિવ, ચંદ્રમાથે ધારણ કરનાર, નંદી સાથે, ઉત્તમ સુવર્ણ મહેલમાં નિવાસ કરે છે.

તપસા તોષિતઃ પૂર્વં મન્દરેણ મહેશ્વરઃ અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે લેભે સ પરમં વરમ્

પહેલાં મન્દર પર્વતે તપ કરીને મહેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો હતો. અવિમુક્ત નામના મહાપવિત્ર ક્ષેત્રમાં તેને સર્વોચ્ચ વર્દાન મળ્યું હતું.

પ્રાર્થિતશ્ ચ મહાદેવો નિવાસાર્થં સહાંબયા અવિમુક્તાદુપાગમ્ય ચક્રે વાસં સ મન્દરે

જ્યારે મહાદેવને, અંબા સાથે અહીં નિવાસ કરવા વિનંતી કરવામાં આવી, ત્યારે તેઓ અવિમુક્તમાંથી આવીને મન્દર પર્વત પર નિવાસ કર્યો.

સનન્દી સગણઃ સોમસ્ તેનાસૌ તન્ન મુઞ્ચતિ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ સપ્તેહ ક્રૌઞ્ચાદ્યાઃ કુલપર્વતાઃ

નંદી અને પોતાના ગણો સાથે શિવ ત્યાં રહે છે અને તે સ્થાન છોડતા નથી. ક્રૌંચદ્વીપમાં ક્રૌંચથી શરૂ કરીને સાત મુખ્ય પર્વતો છે.

ક્રૌઞ્ચો વામનકઃ પશ્ચાત્ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ

ક્રૌંચ પછી વામનક પર્વત આવે છે, ત્રીજો અંધકારક છે. અંધકારકથી આગળ દિવાવૃત નામનો પર્વત છે.

દિવાવૃતઃ પરશ્ચાપિ વિવિન્દો ગિરિરુચ્યતે વિવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ

દિવાવૃત પછી વિવિંદ નામનો પર્વત છે અને વિવિંદ પછી પુંડરીક નામનો મહાન પર્વત છે.

પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ

પુંડરીક પછી દુન્દુભિસ્વન નામનો પર્વત છે. આ સાતે પર્વતો ક્રૌંચદ્વીપના છે અને બધા રત્નોથી શોભાયમાન છે.

શાકદ્વીપે ચ ગિરયઃ સપ્ત તાંસ્તુ નિબોધત ઉદયો રૈવતશ્ચાપિ શ્યામકો મુનિસત્તમાઃ

શાકદ્વીપમાં પણ સાત પર્વતો છે, તેમના નામો સાંભળો: ઉદય, રૈવત અને શ્યામક, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.

રાજતશ્ચ ગિરિઃ શ્રીમાન્ આંબિકેયઃ સુશોભનઃ આંબિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ

ત્યાં રાજત નામનો સુંદર અને અંબિકા સાથે જોડાયેલો પર્વત છે. અંબિકેયા પછી સર્વ ઔષધિઓથી ભરપૂર મનોહર પર્વત છે.

તથૈવ કેસરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રજાયતે પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ

તે જ રીતે, કેસરી નામનો પર્વત છે, જ્યાંથી પવન ઉત્પન્ન થાય છે. પુષ્કરદ્વીપમાં એકમાત્ર મહાન પથ્થરનો તેજસ્વી પર્વત છે.

ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ કૂટૈઃ શિલાજાલૈઃ સમુચ્છ્રિતૈઃ દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુસ્થિતો મહાન્

વિવિધ રત્નોથી બનેલા શિખરો અને ઊંચા પથ્થરોના સમૂહોથી સજ્જ, એ મહાન પર્વત દ્વીપના પૂર્વાર્ધમાં, અદભુત શિખર સાથે ઊભો છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ અધશ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ મહાચલઃ

એ મહાન પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને ચોત્રીસ હજાર યોજન જમીન નીચે સુધી વિસ્તરેલો છે.

દ્વીપસ્યાર્ધે પરિક્ષિપ્તઃ પર્વતો માનસોત્તરઃ સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ

દ્વીપના અડધા ભાગને ઘેરીને માનસોત્તર પર્વત કિનારે ઊભો છે, જે નવચંદ્ર જેવો તેજસ્વી લાગે છે.

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ તાવદેવ તુ વિસ્તીર્ણઃ પાર્શ્વતઃ પરિમણ્ડલઃ

એ પર્વત પચાસ હજાર યોજન ઊંચો છે અને એટલો જ પહોળો તથા ગોળ છે.

સ એવ દ્વીપપશ્ચાર્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ એક એવ મહાસાનુઃ સંનિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ

દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં માનસ નામનો પૃથ્વીને ધારણ કરતો એકમાત્ર મહાન પર્વત છે, જે પોતાની રચનાથી બે ભાગમાં વિભાજિત થયો છે.

તસ્મિન્દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ રાજતૌ માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ

આ દ્વીપમાં બે પવિત્ર અને શુભ પ્રદેશો છે – રાજત અને માનસ્ય, જે પર્વતની આસપાસ આવેલા છે.

મહાવીતં તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તુ તસ્યૈવાભ્યન્તરો યસ્તુ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે

માનસ પર્વતની બહાર મહાવીત નામનું પ્રદેશ છે અને અંદર ધાતકીખંડ તરીકે ઓળખાય છે.

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ પુષ્કરદ્વીપવિસ્તારવિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ

પુષ્કરદ્વીપ ચારેય બાજુથી મીઠા પાણી અને દહીંના મહાસાગરે ઘેરાયેલો છે, અને તેની પહોળાઈ પુષ્કરદ્વીપ જેટલી જ વિશાળ છે.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્તસપ્તભિર્ આવૃતાઃ

પુષ્કરનું વિસ્તરણ અને પરિધિ બન્ને સમાન છે; આ રીતે સાતેય દ્વીપો સાત-સાત મહાસાગરો વડે ઘેરાયેલા છે.

દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રઃ સપ્તમસ્તુ વૈ એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્

દરેક દ્વીપ પછી આવતો મહાસાગર સાતમો ગણાય છે; આ રીતે દ્વીપો અને મહાસાગરો એક પછી એક વધતા જાય છે.

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ અનુવૃત્ય સ્થિતો મહાન્ સ્વાદૂદકસમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય ચ

પુષ્કરથી આગળ, ક્રમશઃ, એક વિશાળ મીઠા પાણીનો મહાસાગર છે, જે સર્વત્ર બધું ઘેરી લે છે.

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા

તે પછી એક વિશાળ સુવર્ણ ભૂમિ દેખાય છે, જે બે ગણી મોટી છે અને આખી એક જ પથ્થરની શિલા જેવી લાગે છે, જ્યાં બધા લોક સ્થિત છે.

તસ્યાઃ પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાપારમણ્ડલઃ પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે

તે પછી એક પર્વત છે, જે પરિધિની સીમા દર્શાવે છે; તે પ્રકાશમય અને અપ્રકાશમય બન્ને છે, અને તેને લોકાલોક કહે છે.

દૃશ્યાદૃશ્યગિરિર્ યાવત્ તાવદેષા ધરા દ્વિજાઃ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ

દેખાતા અને અદૃશ્ય પર્વત જેટલી દૂર સુધી આ ધરતી ફેલાયેલી છે, હે દ્વિજો, અને તેની ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન ગણાય છે.

તાવાંશ્ ચ વિસ્તરસ્તસ્ય લોકાલોકમહાગિરેઃ અર્વાચીને તુ તસ્યાર્ધે ચરન્તિ રવિરશ્મયઃ

લોકાલોક મહાપર્વતની પહોળાઈ પણ એટલી જ છે; તેના નજીકના ભાગમાં સૂર્યની કિરણો ફરે છે.

પરાર્ધે તુ તમો નિત્યં લોકાલોકસ્તતઃ સ્મૃતઃ એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો ભૂર્લોકસ્ય ચ વિસ્તરઃ

પણ દૂરના ભાગમાં હંમેશા અંધકાર રહે છે; તેથી તેને લોકાલોક કહે છે. આ રીતે ભૂલોકનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવાયું છે.

આ ભાનોર્વૈ ભુવઃ સ્વસ્તુ આ ધ્રુવાન્મુનિસત્તમાઃ આવહાદ્યા નિવિષ્ટાસ્તુ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ

સૂર્યથી લઈને ભૂમિ અને સ્વર્ગ સુધી, ધ્રુવતારા સુધી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, વાયુના સાત કિનારા, જે આવહથી શરૂ થાય છે, સ્થિર થયેલા છે.