લિઙ્ગપુરાણમ્

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈશ્ ચ નિબોધત

હવે મારા પાસેથી તેની પહોળાઈ, પરિધિ અને યોજનમાં માપો સાંભળો.

શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાનાં સ તુ સ્મૃતઃ અનુ દ્વીપં સહસ્રાણાં દ્વિગુણં દ્વિગુણોત્તરમ્

એક લાખ યોજનાની માપણી કહેવાય છે; દરેક દ્વીપનું કદ એના પહેલા કરતાં બમણું વધતું જાય છે.

પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા સસમુદ્રા ધરા સ્મૃતા દ્વીપૈશ્ ચ સપ્તભિર્ યુક્તા લોકાલોકાવૃતા શુભા

પૃથ્વી અને તેના સાગરો મળીને પચાસ કરોડ યોજન પહોળી કહેવાય છે, એ સાત દ્વીપોથી જોડાયેલી છે અને શુભ લોકાલોક પર્વતથી ઘેરાયેલી છે.

નીલસ્તથોત્તરે મેરોઃ શ્વેતસ્તસ્યોત્તરે પુનઃ શૃઙ્ગી તસ્યોત્તરે વિપ્રાસ્ ત્રયસ્તે વર્ષપર્વતાઃ

મેરુના ઉત્તર તરફ નિલા પર્વત છે, તેના પણ ઉત્તર તરફ શ્વેત પર્વત છે અને એના પણ ઉત્તર તરફ શ્રૃંગી પર્વત છે; હે મુનિઓ, આ ત્રણેય વર્ષપર્વત કહેવાય છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ નિષધો દક્ષિણે મેરોસ્ તસ્ય દક્ષિણતો ગિરિઃ હેમકૂટ ઇતિ ખ્યાતો હિમવાંસ્તસ્ય દક્ષિણે

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ નામના પર્વતો છે; મેરુના દક્ષિણમાં નિષધ પર્વત છે, તેના દક્ષિણમાં હેમકૂટ નામનો પર્વત છે અને એના દક્ષિણમાં હિમવંત છે.

મેરોઃ પશ્ચિમતશ્ચૈવ પર્વતૌ દ્વૌ ધરાધરૌ માલ્યવાન્ગન્ધમાદશ્ ચ દ્વાવેતાવુદગાયતૌ

મેરુના પશ્ચિમમાં ધરાધર અને માલ્યવાન નામના બે પર્વતો છે; ત્યાં જ ગંધમાદન પર્વત પણ છે—આ બંને પર્વતો ઉત્તર તરફ ફેલાયેલા છે.

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ તેષામ્ અન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્રમેકશઃ

આ બધા પર્વતો પર્વતરાજ કહેવાય છે અને સિદ્ધો તથા ચારણો અહીં વસે છે; દરેક પર્વત વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર યોજન છે.

ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્ હેમકૂટં પરં તસ્માન્ નામ્ના કિંપુરુષં સ્મૃતમ્

આ હિમવંત પ્રદેશને ભારત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; હેમકૂટની પાર કિંપુરુષ નામનું પ્રદેશ છે.

નૈષધં હેમકૂટાત્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે હરિવર્ષાત્પરં ચૈવ મેરોઃ શુભમિલાવૃતમ્

હેમકૂટની પાર નિષધ પ્રદેશ છે, જેને હરિવર્ષ કહે છે; હરિવર્ષની પાર મેરુનું શુભ ઇલાવૃત પ્રદેશ છે.

ઇલાવૃતાત્પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્ રમ્યાત્પરતરં શ્વેતં વિખ્યાતં તદ્ધિરણ્મયમ્

ઇલાવૃતની પાર નિલા પ્રદેશ છે, જેને રમ્યક કહેવાય છે; રમ્યકની પાર શ્વેત પ્રદેશ છે, જે હિરણ્મય તરીકે જાણીતું છે.

હિરણ્મયાત્પરં ચાપિ શૃઙ્ગી ચૈવ કુરુઃ સ્મૃતઃ ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે

હિરણ્મયની પાર શ્રૃંગી પ્રદેશ છે અને ત્યાં કુરુ પ્રદેશ કહેવાય છે; ધનુષાકારમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ બે પ્રદેશ ઓળખવા જેવા છે.

દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યતસ્તદિલાવૃતમ્ મેરોઃ પશ્ચિમપૂર્વેણ દ્વે તુ દીર્ઘેતરે સ્મૃતે

ત્યાં ચાર લાંબા પ્રદેશ છે, જેમાં ઇલાવૃત મધ્યમાં છે; મેરુના પશ્ચિમ અને પૂર્વ તરફ બે લાંબા પ્રદેશ વધુ છે.

અર્વાક્તુ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્ધં ચોત્તરં સ્મૃતમ્ વેદ્યર્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે

નિષધના દક્ષિણમાં અર્ધ યજ્ઞવેદી કહેવાય છે અને એ જ ઉત્તર તરફ પણ છે; દક્ષિણ અર્ધમાં ત્રણ પ્રદેશ છે અને ઉત્તર અર્ધમાં પણ ત્રણ પ્રદેશ છે.

તયોર્મધ્યે ચ વિજ્ઞેયં મેરુમધ્યમિલાવૃતમ્ દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ

આ બન્ને વચ્ચે મેરુનું મધ્ય ભાગ એટલે ઇલાવૃત છે; એ નિલાના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ આવેલું છે.

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે ઉપરિષ્ટાત્તુ વિસ્તૃતઃ

ઉત્તર તરફ માલ્યવાન નામનો મહાન પર્વત ઊભો છે, જે ઉપરથી બે હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.

આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ

એનો લંબાઈ બત્રીસ હજાર યોજન કહેવાય છે; એના પશ્ચિમમાં ગંધમાદન પર્વત છે.

આયામતઃ સ વિજ્ઞેયો માલ્યવાનિવ વિસ્તૃતઃ જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ

ગંધમાદન પર્વત પણ માલ્યવાન જેટલો જ લાંબો અને વિસ્તૃત છે, અને જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ જેટલો દરેક દિશામાં સમાન છે.

પ્રાગાયતાઃ સુપર્વાણઃ ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ અવગાઢાશ્ચોભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ

આ છ વર્ષપર્વતો પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલા છે અને બંને બાજુએ પૂર્વ અને પશ્ચિમ સાગરમાં ડૂબેલા છે.

હિમપ્રાયસ્તુ હિમવાન્ હેમકૂટસ્તુ હેમવાન્ તરુણાદિત્યસંકાશો હૈરણ્યો નિષધઃ સ્મૃતઃ

હિમવંત પર્વત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ પર્વત સોનાની જેમ છે અને નિષધ પણ કુમળા સૂર્ય જેવો સુવર્ણ રંગનો કહેવાય છે.

ચતુર્વર્ણઃ સસૌવર્ણો મેરુશ્ચોર્ધ્વાયતઃ સ્મૃતઃ વૃત્તાકૃતિપરીણાહશ્ ચતુરસ્રઃ સમુત્થિતઃ

મેરુ પર્વતને ચાર રંગો અને સુવર્ણ જેવી કાંતિ ધરાવતો, ઊંચો, ગોળ આકાર અને ચોરસ રૂપે ઊભો છે એમ વર્ણવવામાં આવ્યો છે.

નીલશ્ ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતઃ શુક્લો હિરણ્મયઃ મયૂરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકુંભસ્ ત્રિશૃઙ્ગવાન્

તે નીલાંગ, વૈડૂર્યમય, શ્વેત, તેજસ્વી, સુવર્ણ અને મયૂરપાંખ જેવી રંગત ધરાવે છે; ત્રણ શિખરોવાળો અને પીળા સોનાથી બનેલો છે.

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તાઃ પુનઃ શૃણુ ગિરીશ્વરાન્ મન્દરો દેવકૂટશ્ ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ

આ રીતે સંક્ષિપ્તમાં વર્ણન થયું; હવે ફરીથી પર્વતોના રાજાઓ વિશે સાંભળો: પૂર્વ દિશામાં મંદર અને દેવકૂટ નામના બે પર્વતો છે.

કૈલાસો ગન્ધમાદશ્ ચ હેમવાંશ્ચૈવ પર્વતૌ પૂર્વતશ્ ચાયતાવેતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ

કૈલાસ, ગંધમાદન અને હેમવન પણ પૂર્વ તરફ આવેલા પર્વતો છે, જે દરિયાની અંદર વિસ્તરેલા છે.

નિષધઃ પારિયાત્રશ્ ચ દ્વાવેતૌ વરપર્વતૌ યથા પૂર્વૌ તથા યામ્યાવ્ એતૌ પશ્ચિમતઃ શ્રિતૌ

નિષધ અને પારિયાત્ર એ બે ઉત્તમ પર્વતો છે; જેમ પૂર્વના પર્વતો છે, તેમ દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફ પણ આ બે સ્થિત છે.

ત્રિશૃઙ્ગો જારુચિશ્ચૈવ ઉત્તરૌ વરપર્વતૌ પૂર્વતશ્ ચાયતાવેતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ

ત્રિશૃંગ અને જારુચિ એ ઉત્તર દિશાના મહાન પર્વતો છે; આ બંને પણ પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલા અને દરિયાની અંદર આવેલા છે.

મર્યાદાપર્વતાન્ એતાન્ અષ્ટાવાહુર્મનીષિણઃ યો ઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાંશુઃ કનકપર્વતઃ

વિદ્વાનો આ આઠ પર્વતોને સીમા પર્વતો કહે છે; અને એ મેરુ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, ઊંચો અને સુવર્ણ પર્વત છે.

તસ્ય પાદાસ્તુ ચત્વારશ્ ચતુર્દિક્ષુ નગોત્તમાઃ યૈર્વિષ્ટબ્ધા ન ચલતિ સપ્તદ્વીપવતી મહી

મેરુના ચારેય દિશામાં ચાર મહાન શિખરો છે, જેના આધારથી સાત દ્વીપવાળી ધરા અડગ રહે છે.

દશયોજનસાહસ્રમ્ આયામસ્ તેષુ પઠ્યતે પૂર્વે તુ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ

આ દરેક શિખર દસ હજાર યોજન લાંબું છે; પૂર્વમાં મંદર નામે છે અને દક્ષિણમાં ગંધમાદન છે.

વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્મૃતઃ મહાવૃક્ષાઃ સમુત્પન્નાશ્ ચત્વારો દ્વીપકેતવઃ

પશ્ચિમ બાજુએ વિપુલ પર્વત છે અને ઉત્તર બાજુએ સુપાર્શ્વ કહેવાય છે; ત્યાં ચાર મહાન વૃક્ષો ઉગેલા છે, જે દ્વીપોના ધ્વજરૂપ છે.