લિઙ્ગપુરાણમ્

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામ્ અનેનૈવ તુ સાધનમ્ એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિર્ આ સહસ્રાદ્ ગુણીકૃતા

બધા ચાર યુગો માટે આ જ રીત છે; આ ચાર યુગોની ગતિ, હજાર વખત પુનરાવૃત્ત થાય છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચૈતાવતી સ્મૃતા અનાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામ્ આ યુગક્ષયાત્

આ બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે અને એટલી જ લાંબી રાત્રિ માનવામાં આવે છે; યુગના અંતે જીવોમાં અસત્ય અને જડતા આવી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્ એષાં ચતુર્યુગાણાં ચ ગુણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ

આ બધાં યુગોની ઓળખ એવી જ છે; આ ચાર યુગોનું ગુણાકાર એકોતેર થાય છે.

ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમ્ ઉચ્યતે ચતુર્યુગે યથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યદા તુ યત્

યુગો ક્રમશઃ ફરતા રહે છે, તેને મન્વંતર કહે છે; દરેક ચાર યુગોમાં જે કંઈ થાય છે, એ પ્રમાણે જ અહીં બને છે.

તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ

એ જ રીતે બીજાં મન્વંતરોએ પણ ક્રમશઃ ફરીથી એ જ ઘટનાઓ થાય છે; દરેક સર્જન સમયે જે ભેદ થાય છે, એ જ રીતે ફરી થાય છે.

પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્ તથા તથા કલ્પા યુગૈઃ સાર્ધં ભવન્તિ સહ લક્ષણૈઃ

પંચવીસ મન્વંતર છે, એ ન ઓછા છે, ન વધારે; એમ કરીને કલ્પો યુગો અને એમના લક્ષણો સાથે બને છે.

મન્વન્તરાણાં સર્વેષામ્ એતદેવ તુ લક્ષણમ્

બધા મન્વંતરનું લક્ષણ પણ આવું જ છે.

યથા યુગાનાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્ તથા તુ સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ

જેમ યુગોની ફેરફારની પરંપરા બહુ સમયથી ચાલે છે, તેમ જીવલોક પણ યુગના સ્વભાવ પ્રમાણે ઉતાર-ચઢાવમાં ફરતો રહે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ અતીતાનાગતાનાં હિ સર્વમન્વન્તરેષુ વૈ

આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા મન્વંતરોમાં લાગુ પડે છે.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ચ વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હિ

એક જ મન્વંતરથી બધા વચ્ચેના સમયખંડો સમજાવી દેવામાં આવ્યા છે; એમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે એક કલ્પા બીજા કલ્પાથી નક્કી થાય છે.

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ

આગળ આવનારા મન્વંતરોમાં પણ, સમજદાર વ્યક્તિએ ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા મન્વંતરો વિશે અહીં વિચાર કરવો જોઈએ.

તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ યે ચ મન્વન્તરેશ્વરાઃ

સमान અભિમાન ધરાવનારા બધા, નામ અને રૂપથી, આઠ પ્રકારના દેવતાઓ અને મન્વંતરના શાસક બની જાય છે.

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યપ્રયોજનાઃ એવં વર્ણાશ્રમાણાં તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે

ઋષિઓ અને મનુઓ પણ બધા એકસરખા હેતુ ધરાવે છે; એ રીતે દરેક યુગમાં વર્ણ અને આશ્રમોની વહેંચણી થાય છે.

યુગસ્વભાવશ્ ચ તથા વિધત્તે વૈ તદા પ્રભુઃ વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયઃ

યુગોની પ્રકૃતિ પણ એ સમયે ભગવાન દ્વારા નક્કી થાય છે; વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી અને યુગો, દરેક યુગમાં પૂર્ણ થાય છે.

યુગાનાં પરિમાણં તે કથિતં હિ પ્રસઙ્ગતઃ વદામિ દેવીપુત્રત્વં પદ્મયોનેઃ સમાસતઃ

યુગોનું માપ તમને સંક્ષિપ્તમાં જણાવાયું છે; હવે હું કમળથી જન્મેલા ભગવાનના દિવ્ય પુત્રત્વ વિશે સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

પુનઃ સસર્જ ભગવાન્ પ્રભ્રષ્ટાઃ પૂર્વવત્પ્રજાઃ સહસ્રયુગપર્યન્તે પ્રભાતે તુ પિતામહઃ

પછી, હજારો યુગના અંતે, પ્રભાત સમયે, કમળથી જન્મેલા પિતામહે પહેલાં જેમ, ફરીથી ગુમ થયેલા જીવોને સર્જ્યા.

એવં પરાર્ધે વિપ્રેન્દ્ર દ્વિગુણે તુ તથા ગતે તદા ધરામ્ભસિ વ્યાપ્તા હ્ય્ આપો વહ્નૌ સમીરણે

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ રીતે, જ્યારે પરાર્ધનો અડધો સમય પસાર થયો, ત્યારે પાણી જમીન પર ફેલાઈ ગયું અને અગ્નિ વાયુમાં વ્યાપી ગયો.

વહ્નિઃ સમીરણશ્ચૈવ વ્યોમ્નિ તન્માત્રસંયુતઃ ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાણિ દ્વિજોત્તમ

અગ્નિ અને વાયુ, આકાશમાં સુક્ષ્મ તત્વો સાથે જોડાઈ ગયા; અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અગિયાર ઇન્દ્રિયો અને સુક્ષ્મ તત્વો પણ હતા.

અહઙ્કારમનુપ્રાપ્ય પ્રલીનાસ્તત્ક્ષણાદહો અભિમાનસ્તદા તત્ર મહાન્તં વ્યાપ્ય વૈ ક્ષણાત્

એ બધા અહંકાર સુધી પહોંચી, ત્યારે તરત જ લય પામ્યા; પછી અભિમાન મહત્તત્વમાં વ્યાપી અને ક્ષણમાં લય પામ્યું.

મહાનપિ તથા વ્યક્તં પ્રાપ્ય લીનો ઽભવદ્દ્વિજ અવ્યક્તં સ્વગુણૈઃ સાર્ધં પ્રલીનમભવદ્ભવે

મહત્તત્વ પણ, વ્યક્ત રૂપ પામી, પછી લય પામ્યું, હે દ્વિજ; અવ્યક્ત પણ પોતાના ગુણો સાથે ભવમાં લય પામ્યું.

તતઃ સૃષ્ટિરભૂત્તસ્માત્ પૂર્વવત્પુરુષાચ્છિવાત્ અથ સૃષ્ટાસ્તદા તસ્ય મનસા તેન માનસાઃ

પછી એમાંથી, પહેલાં જેમ, પુરુષ રૂપે શિવથી સર્જન થયું; અને એ સમયે જે સર્જાયા, તેઓ મનથી જન્મેલા હતા.

ન વ્યવર્ધન્ત લોકે ઽસ્મિન્ પ્રજાઃ કમલયોનિના વૃદ્ધ્યર્થં ભગવાન્બ્રહ્મા પુત્રૈર્વૈ માનસૈઃ સહ

કમળથી જન્મેલા બ્રહ્માએ જે પ્રજાઓ સર્જી, તે દુનિયામાં વધતી નહોતી; તેમના વિકાસ માટે ભગવાન બ્રહ્માએ પોતાના મનથી જન્મેલા પુત્રો સાથે,

દુશ્ચરં વિચચારેશં સમુદ્દિશ્ય તપઃ સ્વયમ્ તુષ્ટસ્તુ તપસા તસ્ય ભવો જ્ઞાત્વા સ વાઞ્છિતમ્

કઠિન તપસ્યા કરી, ભગવાનને ધ્યાનમાં રાખીને; તેની તપસ્યાથી પ્રસન્ન થઈ, ભવએ તેનો ઇચ્છિત અર્થ જાણી લીધો.

લલાટમધ્યં નિર્ભિદ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષસ્ય તુ પુત્રસ્નેહમિતિ પ્રોચ્ય સ્ત્રીપુંરૂપો ઽભવત્તદા

બ્રહ્માના કપાળના મધ્યમાંથી ભેદી, ભગવાને પિતૃત્વની વાત કરી, અને પછી સ્ત્રી-પુરુષ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

તસ્ય પુત્રો મહાદેવો હ્ય્ અર્ધનારીશ્વરો ઽભવત્ દદાહ ભગવાન્સર્વં બ્રહ્માણં ચ જગદ્ગુરુમ્

એના પુત્ર મહાદેવ અર્ધનારીશ્વર થયા; ભગવાને બધું, બ્રહ્મા સહિત જગતના ગુરુને પણ દહન કરી દીધા.

અથાર્ધમાત્રાં કલ્યાણીમ્ આત્મનઃ પરમેશ્વરીમ્ બુભુજે યોગમાર્ગેણ વૃદ્ધ્યર્થં જગતાં શિવઃ

પછી શિવે પોતાના પરમ સ્વરૂપની કલ્યાણમય અર્ધમાત્રાને યોગમાર્ગે ભોગવી, જગતના વિકાસ માટે ઉપયોગમાં લીધી.

તસ્યાં હરિં ચ બ્રહ્માણં સસર્જ પરમેશ્વરઃ વિશ્વેશ્વરસ્તુ વિશ્વાત્મા ચાસ્ત્રં પાશુપતં તથા

એમાં, પરમેશ્વરે હરિ અને બ્રહ્માને સર્જ્યા; અને વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વાત્મા, પાશુપત અસ્ત્ર પણ સર્જ્યું.

તસ્માદ્બ્રહ્મા મહાદેવ્યાશ્ ચાંશજશ્ ચ હરિસ્ તથા અણ્ડજઃ પદ્મજશ્ચૈવ ભવાઙ્ગભવ એવ ચ

મહાદેવીમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા, અને એમની એક અંશમાંથી હરિ, અંડમાંથી જન્મેલો, કમળમાંથી જન્મેલો અને ભવાની અંગમાંથી જન્મેલો પણ ઉત્પન્ન થયો.

એતત્તે કથિતં સર્વમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ પરાર્ધં બ્રહ્મણો યાવત્ તાવદ્ભૂતિઃ સમાસતઃ

આ બધું પ્રાચીન ઇતિહાસ તને કહી દીધું છે; બ્રહ્માની સમૃદ્ધિ પરાર્ધ જેટલા સમય સુધી રહી, એનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન થયું.