લિઙ્ગપુરાણમ્

ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ પ્રજાઃ કાર્તયુગાસ્તદા તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધા અદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ

કલીયુગમાં બચેલા લોકો પછી કૃતયુગમાં જન્મે છે; અને અહીં રહેતા સિદ્ધપુરુષો અજાણ્યા રીતે ફરતા રહે છે.

સપ્ત સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ તત્ર તે તુ વ્યવસ્થિતાઃ બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ

ત્યાં સાત સત્તરૃષિ અને સાત જાતિઓ સ્થિર થયેલી છે — બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર, જે અહીં વંશ ચાલતો રહે એ માટે ઓળખાય છે.

કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મં કથયન્તીતરે ઽપિ ચ

કળીયુગમાં જન્મેલા લોકો સાથે એ બધા એ સમયે એકસમાન થઈ ગયા; એમા સત્તરૃષિઓ અને બીજાઓ પણ ધર્મનું ઉપદેશ આપતા રહે છે.

વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતં સ્માર્તં દ્વિધા તુ યમ્ તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ધન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે

વર્ણ અને આશ્રમની રીતો, વૈદિક અને પરંપરાગત બંને, બે પ્રકારની છે; જ્યારે એમાં આચરણ થાય છે ત્યારે કૃતયુગમાં લોકો સુખી અને વૃદ્ધિ પામે છે.

શ્રૌતસ્માર્તકૃતાનાં ચ ધર્મે સપ્તર્ષિદર્શિતે કેચિદ્ધર્મવ્યવસ્થાર્થં તિષ્ઠન્તીહ યુગક્ષયે

વૈદિક અને સ્મૃતિ મુજબ જે ધર્મો સત્તરૃષિએ બતાવ્યા છે, એમાંથી કેટલાક યુગના અંતે ધર્મની સ્થાપના માટે અહીં ટકી રહે છે.

મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તતઃ ક્ષિતૌ

મુનિઓ મન્વંતર સમયગાળામાં સ્થિર રહે છે, જેમ અગ્નિથી સુકાઈ ગયેલા ઘાસ પછી પણ જમીન પર ટકી રહે છે.

વનાનાં પ્રથમં વૃષ્ટ્યા તેષાં મૂલેષુ સંભવઃ તથા કાર્તયુગાનાં તુ કલિજેષ્વિહ સંભવઃ

જેમ વરસાદથી જંગલના મૂળમાંથી નવી વૃદ્ધિ થાય છે, તેમ કળીયુગમાં પણ કૃતયુગની શરૂઆત થાય છે.

એવં યુગાદ્યુગસ્યેહ સંતાનં તુ પરસ્પરમ્ વર્તતે હ વ્યવચ્છેદાદ્ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

આ રીતે એક યુગ પછી બીજું યુગ સતત ચાલે છે, મન્વંતર પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી એમાં વિક્ષેપ આવતો નથી.

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્મો ઽર્થઃ કામ એવ ચ યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાન્ ક્રમેણ તુ

યુગો દરમ્યાન સુખ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા ધીરે ધીરે ઘટી જાય છે, દરેક યુગમાં એ ત્રણ ચોથા ભાગે ઓછી થાય છે.

સસંધ્યાંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ ઇત્યેષા પ્રતિસિદ્ધિર્વૈ કીર્તિતૈષા ક્રમેણ તુ

યુગોની સંધ્યા અને સંધ્યાંશ ભાગોમાં ધર્મની સિદ્ધિ ઘટી જાય છે; આ ક્રમશઃ આવતી મર્યાદા અહીં વર્ણવાઈ છે.

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામ્ અનેનૈવ તુ સાધનમ્ એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિર્ આ સહસ્રાદ્ ગુણીકૃતા

બધા ચાર યુગો માટે આ જ રીત છે; આ ચાર યુગોની ગતિ, હજાર વખત પુનરાવૃત્ત થાય છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચૈતાવતી સ્મૃતા અનાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામ્ આ યુગક્ષયાત્

આ બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે અને એટલી જ લાંબી રાત્રિ માનવામાં આવે છે; યુગના અંતે જીવોમાં અસત્ય અને જડતા આવી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્ એષાં ચતુર્યુગાણાં ચ ગુણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ

આ બધાં યુગોની ઓળખ એવી જ છે; આ ચાર યુગોનું ગુણાકાર એકોતેર થાય છે.

ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમ્ ઉચ્યતે ચતુર્યુગે યથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યદા તુ યત્

યુગો ક્રમશઃ ફરતા રહે છે, તેને મન્વંતર કહે છે; દરેક ચાર યુગોમાં જે કંઈ થાય છે, એ પ્રમાણે જ અહીં બને છે.

તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ

એ જ રીતે બીજાં મન્વંતરોએ પણ ક્રમશઃ ફરીથી એ જ ઘટનાઓ થાય છે; દરેક સર્જન સમયે જે ભેદ થાય છે, એ જ રીતે ફરી થાય છે.

પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્ તથા તથા કલ્પા યુગૈઃ સાર્ધં ભવન્તિ સહ લક્ષણૈઃ

પંચવીસ મન્વંતર છે, એ ન ઓછા છે, ન વધારે; એમ કરીને કલ્પો યુગો અને એમના લક્ષણો સાથે બને છે.

મન્વન્તરાણાં સર્વેષામ્ એતદેવ તુ લક્ષણમ્

બધા મન્વંતરનું લક્ષણ પણ આવું જ છે.

યથા યુગાનાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્ તથા તુ સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ

જેમ યુગોની ફેરફારની પરંપરા બહુ સમયથી ચાલે છે, તેમ જીવલોક પણ યુગના સ્વભાવ પ્રમાણે ઉતાર-ચઢાવમાં ફરતો રહે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ અતીતાનાગતાનાં હિ સર્વમન્વન્તરેષુ વૈ

આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા મન્વંતરોમાં લાગુ પડે છે.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ચ વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હિ

એક જ મન્વંતરથી બધા વચ્ચેના સમયખંડો સમજાવી દેવામાં આવ્યા છે; એમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે એક કલ્પા બીજા કલ્પાથી નક્કી થાય છે.

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ

આગળ આવનારા મન્વંતરોમાં પણ, સમજદાર વ્યક્તિએ ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા મન્વંતરો વિશે અહીં વિચાર કરવો જોઈએ.

તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ યે ચ મન્વન્તરેશ્વરાઃ

સमान અભિમાન ધરાવનારા બધા, નામ અને રૂપથી, આઠ પ્રકારના દેવતાઓ અને મન્વંતરના શાસક બની જાય છે.

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યપ્રયોજનાઃ એવં વર્ણાશ્રમાણાં તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે

ઋષિઓ અને મનુઓ પણ બધા એકસરખા હેતુ ધરાવે છે; એ રીતે દરેક યુગમાં વર્ણ અને આશ્રમોની વહેંચણી થાય છે.

યુગસ્વભાવશ્ ચ તથા વિધત્તે વૈ તદા પ્રભુઃ વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયઃ

યુગોની પ્રકૃતિ પણ એ સમયે ભગવાન દ્વારા નક્કી થાય છે; વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી અને યુગો, દરેક યુગમાં પૂર્ણ થાય છે.

યુગાનાં પરિમાણં તે કથિતં હિ પ્રસઙ્ગતઃ વદામિ દેવીપુત્રત્વં પદ્મયોનેઃ સમાસતઃ

યુગોનું માપ તમને સંક્ષિપ્તમાં જણાવાયું છે; હવે હું કમળથી જન્મેલા ભગવાનના દિવ્ય પુત્રત્વ વિશે સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

પુનઃ સસર્જ ભગવાન્ પ્રભ્રષ્ટાઃ પૂર્વવત્પ્રજાઃ સહસ્રયુગપર્યન્તે પ્રભાતે તુ પિતામહઃ

પછી, હજારો યુગના અંતે, પ્રભાત સમયે, કમળથી જન્મેલા પિતામહે પહેલાં જેમ, ફરીથી ગુમ થયેલા જીવોને સર્જ્યા.

એવં પરાર્ધે વિપ્રેન્દ્ર દ્વિગુણે તુ તથા ગતે તદા ધરામ્ભસિ વ્યાપ્તા હ્ય્ આપો વહ્નૌ સમીરણે

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ રીતે, જ્યારે પરાર્ધનો અડધો સમય પસાર થયો, ત્યારે પાણી જમીન પર ફેલાઈ ગયું અને અગ્નિ વાયુમાં વ્યાપી ગયો.

વહ્નિઃ સમીરણશ્ચૈવ વ્યોમ્નિ તન્માત્રસંયુતઃ ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાણિ દ્વિજોત્તમ

અગ્નિ અને વાયુ, આકાશમાં સુક્ષ્મ તત્વો સાથે જોડાઈ ગયા; અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અગિયાર ઇન્દ્રિયો અને સુક્ષ્મ તત્વો પણ હતા.

અહઙ્કારમનુપ્રાપ્ય પ્રલીનાસ્તત્ક્ષણાદહો અભિમાનસ્તદા તત્ર મહાન્તં વ્યાપ્ય વૈ ક્ષણાત્

એ બધા અહંકાર સુધી પહોંચી, ત્યારે તરત જ લય પામ્યા; પછી અભિમાન મહત્તત્વમાં વ્યાપી અને ક્ષણમાં લય પામ્યું.