લિઙ્ગપુરાણમ્

સ્વાન્પ્રાણાન્ અનપેક્ષન્તો નિષ્કારુણ્યાઃ સુદુઃખિતાઃ નષ્ટે શ્રૌતે સ્માર્તધર્મે પરસ્પરહતાસ્તદા

પોતાના પ્રાણોની પણ પરવા કર્યા વિના, દયાહીન અને અત્યંત દુઃખી, શાસ્ત્ર અને રીત-રિવાજ નાશ પામ્યા, ત્યારે તેઓ એકબીજાને મારવા લાગ્યા.

નિર્મર્યાદા નિરાક્રાન્તા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ નષ્ટે ધર્મે પ્રતિહતાઃ હ્રસ્વકાઃ પઞ્ચવિંશકાઃ

મર્યાદા વગર, બહાર કાઢેલા, પ્રેમ અને લાજ વગર, ધર્મ નાશ પામ્યો, શક્તિ ઘટી ગઈ, અને માત્ર પચ્ચીસ લોકો જ બચ્યા.

હિત્વા પુત્રાંશ્ ચ દારાંશ્ ચ વિવાદવ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્તામુત્સૃજ્ય દૂરતઃ

પુત્રો અને પત્નીઓને છોડી, ઝઘડાથી ઇન્દ્રિયો અસ્વસ્થ, અનાવૃષ્ટિથી પીડિત, રોજગાર છોડીને દૂર દૂર ભટકવા લાગ્યા.

પ્રત્યન્તાનુપસેવન્તે હિત્વા જનપદાન્ સ્વકાન્ સરિત્સાગરકૂપાંસ્તે સેવન્તે પર્વતાંસ્ તથા

તેઓ પોતાના દેશ છોડીને સરહદી વિસ્તારોમાં રહેવા લાગ્યા, નદીઓ, દરિયા, કૂવા અને પર્વતો શોધવા લાગ્યા.

મધુમાંસૈર્મૂલફલૈર્ વર્તયન્તિ સુદુઃખિતાઃ ચીરપત્રાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ

મોટું દુઃખ સહન કરી, તેઓ મધ, માંસ, મૂળ અને ફળ ખાઈ જીવતા, છાલ, પાંદડા કે પશુઓની ચામડી પહેરી, કોઈ વિધિ કે સંપત્તિ વગર રહેતા.

વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સંકટં ઘોરમાસ્થિતાઃ એવં કષ્ટમનુપ્રાપ્તા અલ્પશેષાઃ પ્રજાસ્તદા

જાતિ અને આશ્રમથી વિમુખ, ભયાનક મુશ્કેલીમાં ફસાઈ ગયા; એ સમયે થોડા જ લોકો બચ્યા, અને તેઓ ભારે દુઃખ સહન કરતા.

જરાવ્યાધિક્ષુધાવિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાનસાઃ વિચારણા તુ નિર્વેદાત્ સામ્યાવસ્થા વિચારણા

વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ અને ભૂખથી પીડાઈ, દુઃખથી મન ઉદાસ થઈ ગયું; એ ઉદાસીમાંથી વિચાર આવ્યા, અને વિચારથી સમતા આવી.

સામ્યાવસ્થાત્મકો બોધઃ સંબોધાદ્ધર્મશીલતા અરૂપશમયુક્તાસ્તુ કલિશિષ્ટા હિ વૈ સ્વયમ્

સમતા રૂપ જ્ઞાન ઉદ્ભવ્યું; એ જાગૃતિથી ધર્મ અને સદ્ગુણ આવ્યા, અને કલીના અંતે બચેલા લોકો, સ્વયં આ ગુણો ધરાવતા, રૂપ અને નિયમ વગર હતા.

અહોરાત્રાત્તદા તાસાં યુગં તુ પરિવર્તતે ચિત્તસંમોહનં કૃત્વા તાસાં વૈ સુપ્તમત્તવત્

પછી, તેમના માટે એક જ દિવસ-રાતમાં યુગ બદલાઈ જાય છે; તેમનું મન સુતા કે નશામાં હોય તેમ મોહિત થઈ જાય છે.

ભાવિનો ઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તતઃ કૃતમવર્તત પ્રવૃત્તે તુ તતસ્તસ્મિન્ પુનઃ કૃતયુગે તુ વૈ

ભવિષ્યના ફળના બળથી, ફરીથી કૃતયુગનો ચક્ર શરૂ થાય છે; જ્યારે એ શરૂ થાય, ત્યારે ફરી કૃતયુગ આવે છે.

ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ પ્રજાઃ કાર્તયુગાસ્તદા તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધા અદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ

કલીયુગમાં બચેલા લોકો પછી કૃતયુગમાં જન્મે છે; અને અહીં રહેતા સિદ્ધપુરુષો અજાણ્યા રીતે ફરતા રહે છે.

સપ્ત સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ તત્ર તે તુ વ્યવસ્થિતાઃ બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ

ત્યાં સાત સત્તરૃષિ અને સાત જાતિઓ સ્થિર થયેલી છે — બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર, જે અહીં વંશ ચાલતો રહે એ માટે ઓળખાય છે.

કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મં કથયન્તીતરે ઽપિ ચ

કળીયુગમાં જન્મેલા લોકો સાથે એ બધા એ સમયે એકસમાન થઈ ગયા; એમા સત્તરૃષિઓ અને બીજાઓ પણ ધર્મનું ઉપદેશ આપતા રહે છે.

વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતં સ્માર્તં દ્વિધા તુ યમ્ તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ધન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે

વર્ણ અને આશ્રમની રીતો, વૈદિક અને પરંપરાગત બંને, બે પ્રકારની છે; જ્યારે એમાં આચરણ થાય છે ત્યારે કૃતયુગમાં લોકો સુખી અને વૃદ્ધિ પામે છે.

શ્રૌતસ્માર્તકૃતાનાં ચ ધર્મે સપ્તર્ષિદર્શિતે કેચિદ્ધર્મવ્યવસ્થાર્થં તિષ્ઠન્તીહ યુગક્ષયે

વૈદિક અને સ્મૃતિ મુજબ જે ધર્મો સત્તરૃષિએ બતાવ્યા છે, એમાંથી કેટલાક યુગના અંતે ધર્મની સ્થાપના માટે અહીં ટકી રહે છે.

મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તતઃ ક્ષિતૌ

મુનિઓ મન્વંતર સમયગાળામાં સ્થિર રહે છે, જેમ અગ્નિથી સુકાઈ ગયેલા ઘાસ પછી પણ જમીન પર ટકી રહે છે.

વનાનાં પ્રથમં વૃષ્ટ્યા તેષાં મૂલેષુ સંભવઃ તથા કાર્તયુગાનાં તુ કલિજેષ્વિહ સંભવઃ

જેમ વરસાદથી જંગલના મૂળમાંથી નવી વૃદ્ધિ થાય છે, તેમ કળીયુગમાં પણ કૃતયુગની શરૂઆત થાય છે.

એવં યુગાદ્યુગસ્યેહ સંતાનં તુ પરસ્પરમ્ વર્તતે હ વ્યવચ્છેદાદ્ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ

આ રીતે એક યુગ પછી બીજું યુગ સતત ચાલે છે, મન્વંતર પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી એમાં વિક્ષેપ આવતો નથી.

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્મો ઽર્થઃ કામ એવ ચ યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાન્ ક્રમેણ તુ

યુગો દરમ્યાન સુખ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા ધીરે ધીરે ઘટી જાય છે, દરેક યુગમાં એ ત્રણ ચોથા ભાગે ઓછી થાય છે.

સસંધ્યાંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ ઇત્યેષા પ્રતિસિદ્ધિર્વૈ કીર્તિતૈષા ક્રમેણ તુ

યુગોની સંધ્યા અને સંધ્યાંશ ભાગોમાં ધર્મની સિદ્ધિ ઘટી જાય છે; આ ક્રમશઃ આવતી મર્યાદા અહીં વર્ણવાઈ છે.

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામ્ અનેનૈવ તુ સાધનમ્ એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિર્ આ સહસ્રાદ્ ગુણીકૃતા

બધા ચાર યુગો માટે આ જ રીત છે; આ ચાર યુગોની ગતિ, હજાર વખત પુનરાવૃત્ત થાય છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચૈતાવતી સ્મૃતા અનાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામ્ આ યુગક્ષયાત્

આ બ્રહ્માનો દિવસ કહેવાય છે અને એટલી જ લાંબી રાત્રિ માનવામાં આવે છે; યુગના અંતે જીવોમાં અસત્ય અને જડતા આવી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્ એષાં ચતુર્યુગાણાં ચ ગુણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ

આ બધાં યુગોની ઓળખ એવી જ છે; આ ચાર યુગોનું ગુણાકાર એકોતેર થાય છે.

ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમ્ ઉચ્યતે ચતુર્યુગે યથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યદા તુ યત્

યુગો ક્રમશઃ ફરતા રહે છે, તેને મન્વંતર કહે છે; દરેક ચાર યુગોમાં જે કંઈ થાય છે, એ પ્રમાણે જ અહીં બને છે.

તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ

એ જ રીતે બીજાં મન્વંતરોએ પણ ક્રમશઃ ફરીથી એ જ ઘટનાઓ થાય છે; દરેક સર્જન સમયે જે ભેદ થાય છે, એ જ રીતે ફરી થાય છે.

પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્ તથા તથા કલ્પા યુગૈઃ સાર્ધં ભવન્તિ સહ લક્ષણૈઃ

પંચવીસ મન્વંતર છે, એ ન ઓછા છે, ન વધારે; એમ કરીને કલ્પો યુગો અને એમના લક્ષણો સાથે બને છે.

મન્વન્તરાણાં સર્વેષામ્ એતદેવ તુ લક્ષણમ્

બધા મન્વંતરનું લક્ષણ પણ આવું જ છે.

યથા યુગાનાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્ તથા તુ સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ

જેમ યુગોની ફેરફારની પરંપરા બહુ સમયથી ચાલે છે, તેમ જીવલોક પણ યુગના સ્વભાવ પ્રમાણે ઉતાર-ચઢાવમાં ફરતો રહે છે.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ અતીતાનાગતાનાં હિ સર્વમન્વન્તરેષુ વૈ

આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં કહ્યા, જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધા મન્વંતરોમાં લાગુ પડે છે.