લિઙ્ગપુરાણમ્

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરં ચ રજસ્તમઃ કલિસ્તમશ્ ચ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તિર્યુગેષુ ચ

કૃતયુગમાં સત્વ ગુણ મુખ્ય છે, ત્રેતામાં રજોગુણ, દ્વાપરમાં રજ અને તમ બંને, અને કલિયુગમાં માત્ર તમોગુણ—યુગોની પ્રકૃતિ આવી રીતે સમજવી.

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે ભજનં દ્વાપરે શુદ્ધં દાનમેવ કલૌ યુગે

કૃતયુગમાં ધ્યાન શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ત્રેતામાં યજ્ઞ, દ્વાપરમાં શુદ્ધ ભજન, અને કલિયુગમાં માત્ર દાનને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથાવિધઃ

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું હોય છે; તેની સંધ્યાકાળ ચારસો વર્ષ જેટલી છે, અને સંધ્યાકાળનો ભાગ પણ એટલો જ છે.

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ માનુષાણિ શિલાશન આયુઃ કૃતયુગે વિદ્ધિ પ્રજાનામિહ સુવ્રત

હે સુવ્રત, કૃતયુગમાં પથ્થર ખાવાવાળાં મનુષ્યોનું આયુષ્ય પણ ચાર હજાર વર્ષ જેટલું હોય છે.

તતઃ કૃતયુગે તસ્મિન્ સંધ્યાંશે ચ ગતે તુ વૈ પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વતઃ

પછી, જ્યારે કૃતયુગ અને તેની સંધ્યાકાળ પૂરી થાય છે, ત્યારે યુગધર્મનો માત્ર ચોથો ભાગ જ બાકી રહે છે.

ચતુર્ભાગૈકહીનં તુ ત્રેતાયુગમનુત્તમમ્ કૃતાર્ધં દ્વાપરં વિદ્ધિ તદર્ધં તિષ્યમુચ્યતે

શ્રેષ્ઠ ત્રેતાયુગમાં એક ચોથો ભાગ ઓછો હોય છે; દ્વાપર, કૃતયુગનો અડધો છે; અને તિષ્ય, તેનો પણ અડધો છે.

ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી મુને સંધ્યાંશકં તથાપ્યેવં કલ્પેષ્વેવં યુગે યુગે

હે મુનિ, ત્રણસો, બેસો અને એકસો વર્ષ સંધ્યાકાળ છે, અને સંધ્યાકાળના ભાગો પણ એટલાં જ છે; દરેક યુગમાં અને દરેક કલ્પમાં આવું જ હોય છે.

આદ્યે કૃતયુગે ધર્મશ્ ચતુષ્પાદઃ સનાતનઃ ત્રેતાયુગે ત્રિપાદસ્તુ દ્વિપાદો દ્વાપરે સ્થિતઃ

પ્રથમ કૃતયુગમાં ધર્મ ચારે પગે મજબૂત છે; ત્રેતામાં ત્રણ પગે, દ્વાપરમાં બે પગે ઊભો રહે છે.

ત્રિપાદહીનસ્તિષ્યે તુ સત્તામાત્રેણ ધિષ્ઠિતઃ કૃતે તુ મિથુનોત્પત્તિર્ વૃત્તિઃ સાક્ષાદ્રસોલ્લસા

તિષ્યમાં ધર્મ ત્રણ પગ ગુમાવીને માત્ર સત્વના આધારથી ટકેલો છે; કૃતયુગમાં જોડાંઓની ઉત્પત્તિ સીધી થાય છે અને જીવનમાં રસ ભરપૂર હોય છે.

પ્રજાસ્તૃપ્તાઃ સદા સર્વાઃ સર્વાનન્દાશ્ ચ ભોગિનઃ અધમોત્તમતા તાસાં ન વિશેષાઃ પ્રજાઃ શુભાઃ

બધી પ્રજાઓ હમેશાં તૃપ્ત રહે છે, સર્વ આનંદમાં મગ્ન હોય છે; તેમાં ઊંચ-નીચનો કોઈ ભેદ નથી, બધાં શુભ છે.

તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્કૃતે યુગે તાસાં પ્રીતિર્ન ચ દ્વન્દ્વં ન દ્વેષો નાસ્તિ ચ ક્લમઃ

કૃતયુગમાં બધાની આયુષ્ય, સુખ અને રૂપ સમાન હોય છે; બધાની પ્રીતિ અડગ હોય છે, કોઈ ઝઘડો, દ્વેષ કે થાક નથી.

પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્ય્ અનિકેતાશ્રયાસ્તુ તાઃ વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાન્તબહુલાસ્ તથા

તેઓ પર્વતો અને સમુદ્રોમાં વસે છે, કોઈ સ્થિર ઘર નથી; દુઃખથી મુક્ત, સત્વથી ભરપૂર અને એકાગ્ર મનવાળા હોય છે.

તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ અપ્રવૃત્તિઃ કૃતયુગે કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ

તેઓ નિષ્કામ જીવન જીવે છે, હંમેશાં આનંદિત મનથી; કૃતયુગમાં શુભ કે પાપ કર્મોનું પ્રવર્તન જ નથી.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા ચ તદાસીન્ન ચ સંકરઃ રસોલ્લાસઃ કાલયોગાત્ ત્રેતાખ્યે નશ્યતે દ્વિજ

ત્યારે વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા હતી, પણ કોઈ ભેળસેળ નહોતી; સમયના પ્રભાવથી ત્રેતાયુગમાં જીવનની રસસભા ઓગળી જાય છે.

તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રનષ્ટાયામ્ અન્યા સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિગતે તદા મેઘાત્મના તુ વૈ

જ્યારે એ સિદ્ધિ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે બીજી સિદ્ધિ જન્મે છે; પાણીની સૂક્ષ્મતા પાછી આવે ત્યારે, એ વાદળના સ્વરૂપથી આવે છે.

મેઘેભ્યસ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જનમ્ સકૃદ્ એવ તથા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે

વાદળો અને વીજળીમાંથી વરસાદ વરસવા લાગ્યો; અને એ એક જ વરસાદથી જમીન આખી ભીંજાઈ ગઈ.

પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ સર્વવૃત્ત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે

પછી એમાંથી 'ઘરવૃક્ષ' કહેવાતા વૃક્ષો ઉત્પન્ન થયા; અને એ વૃક્ષોથી જ બધાં જીવનના સાધનો અને આનંદની વસ્તુઓ મળવા લાગી.

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્

તૃતાયુગની શરૂઆતમાં લોકો એ વૃક્ષોથી પોતાનું જીવન ચલાવતા હતા; પણ લાંબા સમય પછી, એમની અંદર ફેરફાર થતાં,

રાગલોભાત્મકો ભાવસ્ તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્ વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન તત્કાલભાવિના

એ સમયે અચાનક રાગ અને લોભથી ભરેલો ભાવ ઊભો થયો; અને એ બદલાવને કારણે,

પ્રણશ્યન્તિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ તતસ્તેષુ પ્રનષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા મૈથુનોદ્ભવાઃ

બધાં ઘરવૃક્ષો નાશ પામ્યા; અને જ્યારે એ વૃક્ષો નષ્ટ થયા, ત્યારે લોકો ગૂંચવાઈ ગયા અને પછી શારીરિક મિલનથી જન્મવા લાગ્યા.

અપિ ધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં તુ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ

ત્યારે પણ, સત્યમાં સ્થિર રહેલા લોકો એ સિદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખતા હતા; અને એમના માટે ફરી ઘરવૃક્ષો પ્રગટ થયા.

વસ્ત્રાણિ તે પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્

એ વૃક્ષોમાંથી કપડાં, ફળો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા; અને એમને સુગંધ, રંગ અને સ્વાદથી ભરેલી વસ્તુઓ મળવા લાગી.

અમાક્ષિકં મહીવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ સુખમાયુઃ સદૈવ હિ

દરેક ઝૂંપળીમાં જમીન જેટલી શક્તિશાળી મધ હતી; એ મધથી તેઓ હંમેશાં આનંદથી અને લાંબી આયુષ્યથી જીવતા હતા.

હૃષ્ટપુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાવૃતાસ્તુ તાઃ

એ સિદ્ધિથી લોકો આનંદિત, તંદુરસ્ત અને દુઃખરહિત થઈ ગયા; પણ થોડા સમય પછી, ફરી તેઓ લોભમાં ફસાઈ ગયા.

વૃક્ષાંસ્તાન્પર્યગૃહ્ણન્તિ મધુ વા માક્ષિકં બલાત્ તાસાં તેનોપચારેણ પુનર્લોભકૃતેન વૈ

તેમણે એ વૃક્ષો અને મધ જબરદસ્તીથી પકડી લીધા; અને એ વર્તનથી, જે લોભના કારણે થયું,

પ્રનષ્ટા મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સિદ્ધ્યાં કાલવશાત્તદા

કોઈક જગ્યાએ કલ્પવૃક્ષો અને મધ બંને અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને જ્યારે એ સિદ્ધિ બહુ ઓછી રહી ગઈ, ત્યારે સમયના પ્રભાવથી,

આવર્તનાત્તુ ત્રેતાયાં દ્વન્દ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ વૈ શીતવર્ષાતપૈસ્તીવ્રૈસ્ તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્

તૃતાયુગ ફરી ફરતાં, ઠંડી-ગરમી અને વરસાદ જેવી તીવ્ર વિપરીતતાઓ ઊભી થઈ; અને એથી તેઓ ખૂબ દુઃખી થયા.

દ્વન્દ્વૈઃ સમ્પીડ્યમાનાશ્ ચ ચક્રુર્ આવરણાનિ તુ કૃતદ્વન્દ્વપ્રતીઘાતાઃ કેતનાનિ ગિરૌ તતઃ

એ વિપરીતતાઓથી પીડાઈને, તેમણે આવરણો બનાવ્યાં; અને એ દુઃખથી બચવા માટે, પહાડો પર નિવાસસ્થાન ઊભાં કર્યા.

પૂર્વં નિકામચારાસ્તા હ્ય્ અનિકેતા અથાવસન્ યથાયોગં યથાપ્રીતિ નિકેતેષ્વવસન્પુનઃ

પહેલાં તેઓ મનગમતું ફરતા અને ઘર વગર રહેતા; પણ પછી, જરૂર અને ઈચ્છા પ્રમાણે, ઘરમાં રહેવા લાગ્યા.