લિઙ્ગપુરાણમ્

સનાતનં સતાં શ્રેષ્ઠં નૈષ્કર્મ્યેણ ગતાઃ પરમ્ મરીચિભૃગ્વઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

તેમણે સનાતન, સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, જે વૈરાગ્યથી પરમ પદે પહોંચ્યા, અને મરીચિ, ભૃગુ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુની રચના કરી.

દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજદ્ યોગવિદ્યયા સંકલ્પં ચૈવ ધર્મં ચ હ્ય્ અધર્મં ભગવાન્પ્રભુઃ

તેમણે યોગશક્તિથી દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠની રચના કરી; અને ભગવાને સંકલ્પ, ધર્મ તથા અધર્મ પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

દ્વાદશૈવ પ્રજાસ્ત્વેતા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ઋભું સનત્કુમારં ચ સસર્જાદૌ સનાતનઃ

આ બાર પ્રજાપતિઓ અવ્યક્ત જન્મ ધરાવનારા બ્રહ્માથી સર્જાયા; શરૂઆતમાં સનાતને ઋભુ અને સનત્કુમારની પણ રચના કરી.

તૌ ચોર્ધ્વરેતસૌ દિવ્યૌ ચાગ્રજૌ બ્રહ્મવાદિનૌ કુમારૌ બ્રહ્મણસ્તુલ્યૌ સર્વજ્ઞૌ સર્વભાવિનૌ

એ બંને દિવ્ય, ઊર્ધ્વરેત, અગ્રણિ અને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા હતા; બ્રહ્માજી જેવાં જ સર્વજ્ઞ અને સર્વભાવ ધરાવતા હતા.

એવં મુખ્યાદિકાન્ સૃષ્ટ્વા પદ્મયોનિઃ શિલાશન યુગધર્માનશેષાંશ્ ચ કલ્પયામાસ વિશ્વસૃક્

આ રીતે કમળમાં જન્મેલા સર્જનહારે મુખ્ય અને પ્રથમ પ્રાણીઓ સર્જ્યા અને યુગોના તમામ ધર્મો અને વ્યવસ્થા સ્થાપી.

શ્રુત્વા શક્રેણ કથિતં પિતા મમ મહામુનિઃ પુનઃ પપ્રચ્છ દેવેશં પ્રણમ્ય રચિતાઞ્જલિઃ

મારા પિતા મહામુનિએ, ઇન્દ્રે જે કહ્યું તે સાંભળી, ફરીથી દેવોના સ્વામી પાસે હાથ જોડીને નમન કરીને પ્રશ્ન કર્યો.

ભગવન્ શક્ર સર્વજ્ઞ દેવદેવનમસ્કૃત શચીપતે જગન્નાથ સહસ્રાક્ષ મહેશ્વર

હે ભગવન ઇન્દ્ર, સર્વજ્ઞ, દેવો દ્વારા પૂજિત, શચીપતિ, જગતના સ્વામી, હજારો આંખ ધરાવનારા મહેશ્વર!

યુગધર્માન્કથં ચક્રે ભગવાન્પદ્મસંભવઃ વક્તુમર્હસિ મે સર્વં સાંપ્રતં પ્રણતાય મે

હે ભગવાન, કમળમાંથી જન્મેલા, તમે કઈ રીતે દરેક યુગના ધર્મો સ્થાપ્યા? હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું, કૃપા કરીને મને બધું સ્પષ્ટ રીતે કહો.

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શિલાદસ્ય મહાત્મનઃ વ્યાજહાર યથાદૃષ્ટં યુગધર્મં સુવિસ્તરમ્

મહાન આત્માવાળા શિલાદના આ શબ્દો સાંભળીને, તેમણે પોતાના અનુભવ પ્રમાણે યુગોના ધર્મો વિગતે વર્ણવ્યા.

આદ્યં કૃતયુગં વિદ્ધિ તતસ્ત્રેતાયુગં મુને દ્વાપરં તિષ્યમિત્યેતે ચત્વારસ્તુ સમાસતઃ

પહેલું યુગ કૃતયુગ છે, પછી ત્રેતાયુગ આવે છે, પછી દ્વાપર, અને પછી તિષ્ય—આ ચાર યુગો છે, સંક્ષિપ્તમાં.

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરં ચ રજસ્તમઃ કલિસ્તમશ્ ચ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તિર્યુગેષુ ચ

કૃતયુગમાં સત્વ ગુણ મુખ્ય છે, ત્રેતામાં રજોગુણ, દ્વાપરમાં રજ અને તમ બંને, અને કલિયુગમાં માત્ર તમોગુણ—યુગોની પ્રકૃતિ આવી રીતે સમજવી.

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે ભજનં દ્વાપરે શુદ્ધં દાનમેવ કલૌ યુગે

કૃતયુગમાં ધ્યાન શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, ત્રેતામાં યજ્ઞ, દ્વાપરમાં શુદ્ધ ભજન, અને કલિયુગમાં માત્ર દાનને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથાવિધઃ

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું હોય છે; તેની સંધ્યાકાળ ચારસો વર્ષ જેટલી છે, અને સંધ્યાકાળનો ભાગ પણ એટલો જ છે.

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ માનુષાણિ શિલાશન આયુઃ કૃતયુગે વિદ્ધિ પ્રજાનામિહ સુવ્રત

હે સુવ્રત, કૃતયુગમાં પથ્થર ખાવાવાળાં મનુષ્યોનું આયુષ્ય પણ ચાર હજાર વર્ષ જેટલું હોય છે.

તતઃ કૃતયુગે તસ્મિન્ સંધ્યાંશે ચ ગતે તુ વૈ પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વતઃ

પછી, જ્યારે કૃતયુગ અને તેની સંધ્યાકાળ પૂરી થાય છે, ત્યારે યુગધર્મનો માત્ર ચોથો ભાગ જ બાકી રહે છે.

ચતુર્ભાગૈકહીનં તુ ત્રેતાયુગમનુત્તમમ્ કૃતાર્ધં દ્વાપરં વિદ્ધિ તદર્ધં તિષ્યમુચ્યતે

શ્રેષ્ઠ ત્રેતાયુગમાં એક ચોથો ભાગ ઓછો હોય છે; દ્વાપર, કૃતયુગનો અડધો છે; અને તિષ્ય, તેનો પણ અડધો છે.

ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી મુને સંધ્યાંશકં તથાપ્યેવં કલ્પેષ્વેવં યુગે યુગે

હે મુનિ, ત્રણસો, બેસો અને એકસો વર્ષ સંધ્યાકાળ છે, અને સંધ્યાકાળના ભાગો પણ એટલાં જ છે; દરેક યુગમાં અને દરેક કલ્પમાં આવું જ હોય છે.

આદ્યે કૃતયુગે ધર્મશ્ ચતુષ્પાદઃ સનાતનઃ ત્રેતાયુગે ત્રિપાદસ્તુ દ્વિપાદો દ્વાપરે સ્થિતઃ

પ્રથમ કૃતયુગમાં ધર્મ ચારે પગે મજબૂત છે; ત્રેતામાં ત્રણ પગે, દ્વાપરમાં બે પગે ઊભો રહે છે.

ત્રિપાદહીનસ્તિષ્યે તુ સત્તામાત્રેણ ધિષ્ઠિતઃ કૃતે તુ મિથુનોત્પત્તિર્ વૃત્તિઃ સાક્ષાદ્રસોલ્લસા

તિષ્યમાં ધર્મ ત્રણ પગ ગુમાવીને માત્ર સત્વના આધારથી ટકેલો છે; કૃતયુગમાં જોડાંઓની ઉત્પત્તિ સીધી થાય છે અને જીવનમાં રસ ભરપૂર હોય છે.

પ્રજાસ્તૃપ્તાઃ સદા સર્વાઃ સર્વાનન્દાશ્ ચ ભોગિનઃ અધમોત્તમતા તાસાં ન વિશેષાઃ પ્રજાઃ શુભાઃ

બધી પ્રજાઓ હમેશાં તૃપ્ત રહે છે, સર્વ આનંદમાં મગ્ન હોય છે; તેમાં ઊંચ-નીચનો કોઈ ભેદ નથી, બધાં શુભ છે.

તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્કૃતે યુગે તાસાં પ્રીતિર્ન ચ દ્વન્દ્વં ન દ્વેષો નાસ્તિ ચ ક્લમઃ

કૃતયુગમાં બધાની આયુષ્ય, સુખ અને રૂપ સમાન હોય છે; બધાની પ્રીતિ અડગ હોય છે, કોઈ ઝઘડો, દ્વેષ કે થાક નથી.

પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્ય્ અનિકેતાશ્રયાસ્તુ તાઃ વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાન્તબહુલાસ્ તથા

તેઓ પર્વતો અને સમુદ્રોમાં વસે છે, કોઈ સ્થિર ઘર નથી; દુઃખથી મુક્ત, સત્વથી ભરપૂર અને એકાગ્ર મનવાળા હોય છે.

તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ અપ્રવૃત્તિઃ કૃતયુગે કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ

તેઓ નિષ્કામ જીવન જીવે છે, હંમેશાં આનંદિત મનથી; કૃતયુગમાં શુભ કે પાપ કર્મોનું પ્રવર્તન જ નથી.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા ચ તદાસીન્ન ચ સંકરઃ રસોલ્લાસઃ કાલયોગાત્ ત્રેતાખ્યે નશ્યતે દ્વિજ

ત્યારે વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા હતી, પણ કોઈ ભેળસેળ નહોતી; સમયના પ્રભાવથી ત્રેતાયુગમાં જીવનની રસસભા ઓગળી જાય છે.

તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રનષ્ટાયામ્ અન્યા સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિગતે તદા મેઘાત્મના તુ વૈ

જ્યારે એ સિદ્ધિ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે બીજી સિદ્ધિ જન્મે છે; પાણીની સૂક્ષ્મતા પાછી આવે ત્યારે, એ વાદળના સ્વરૂપથી આવે છે.

મેઘેભ્યસ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જનમ્ સકૃદ્ એવ તથા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે

વાદળો અને વીજળીમાંથી વરસાદ વરસવા લાગ્યો; અને એ એક જ વરસાદથી જમીન આખી ભીંજાઈ ગઈ.

પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ સર્વવૃત્ત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે

પછી એમાંથી 'ઘરવૃક્ષ' કહેવાતા વૃક્ષો ઉત્પન્ન થયા; અને એ વૃક્ષોથી જ બધાં જીવનના સાધનો અને આનંદની વસ્તુઓ મળવા લાગી.

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્

તૃતાયુગની શરૂઆતમાં લોકો એ વૃક્ષોથી પોતાનું જીવન ચલાવતા હતા; પણ લાંબા સમય પછી, એમની અંદર ફેરફાર થતાં,

રાગલોભાત્મકો ભાવસ્ તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્ વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન તત્કાલભાવિના

એ સમયે અચાનક રાગ અને લોભથી ભરેલો ભાવ ઊભો થયો; અને એ બદલાવને કારણે,